هوش مصنوعی میتواند
به یک ابزار برای تصمیم گیری درست، کارا و
بهره ور در صنعت پتروشیمی تبدیل شود
وقتی هوش تجاری
نداریم نمیتوانیم از هوش مصنوعی صحبت کنیم
ضریب نفوذ هوش
مصنوعی در صنعت پتروشیمی کشور بسیار پایین است
هوش مصنوعی در HSE میتواند بسیار
کارا باشد
سهیلا روزبان
مقدمه صنعت پتروشیمی ایران بهعنوان یکی از ارکان اصلی
اقتصاد کشور، با چالشهایی همچون نوسانات قیمت جهانی نفت و گاز، تحریمهای بینالمللی،
افزایش هزینههای تولید و نیاز به ارتقای بهرهوری مواجه است. هوش مصنوعی بهعنوان
یک فناوری تحولآفرین، قابلیت بالایی برای بهبود عملکرد این صنعت از طریق تحلیل
دادههای بزرگ، پیشبینی دقیق، بهینهسازی فرآیندها و خودکارسازی عملیات دارد. با
این حال، بهکارگیری هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی ایران با موانعی همچون محدودیتهای
فنی، کمبود نیروی انسانی متخصص، نبود زیرساختهای مناسب و مقاومت در برابر تغییرات
سازمانی روبرو است. برای بررسی بهتر وضعیت نفوذ هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی و
الزامات توسعه در این حوزه، گفتگویی را با شهرام رضایی مشاور معاون وزیر در هوش
مصنوعی انجام دادیم. او با اشاره به چالشهای موجود در کشور گفت: در شرایطی که در
بسیاری از بخشها خبری از هوش تجاری نیست چطور میتوانیم از توسعه هوش مصنوعی سخن
بگویم.
رضایی با بیان اینکه ضریب نفوذ هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی
بسیار پایین است، گفت که تقریبا 5 الی 6 برابر نرم دنیا کارشناس هوش مصنوعی در
کشور ما وجود دارد و این با این تعداد کارشناس باید جز 10 کشور نخست دنیا در این
حوزه باشیم اما حتی از بسیاری از کشورهای منطقه هم عقب ماندیم.
وی با اشاره به مزایای مستقیم و غیر مستقیم سرمایه گذاری
مجتمعهای پتروشیمی در حوزه تحول دیجیتال، خبر داد که بر اساس تفاهم نامهای که با معاونت علمی و
فناوری ریاست جمهوری به امضا رسیده، شرکت پتروشیمی به ازای سرمایه گذاری و فعالیت
در زمینه هوش مصنوعی و تحول دیجتال، میتوانند مالیات کمتری پرداخت کرده و به نوعی
اعتبار مالیاتی دریافت کنند.
متن کامل گفتگوی ماهنامه دنیای انرژی با شهرام رضایی مشاور
مدیر عامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی در حوزه نوآوری دیجیتال، هوش مصنوعی و فناوریهای
نوین در ادامه میخوانید.
در دنیای امروز توسعه بسیاری از صنایع بر پایه هوش مصنوعی
صورت میگیرد. با توجه به نقش صنعت پتروشیمی در اقتصاد ایران، آیا هدف گذاری برای
استفاده از هوش مصنوعی در این صنعت صورت گرفته است؟
یکی از تکالیف برنامه هفتم توسعه برای وزارت نفت در پایان
سال دوم، ایجاد تعادل بین جرم و انرژی در صنعت پتروشیمی است. به عبارت ساده تر
باید بین هر آنچه که وارد این صنعت میشود( از نفت، گاز، فرآورده گرفته تا آب و نمک ) با آنچه که از آن خارج میشود
بالانس و تعادل داشته باشد. باید تاکید کنم که میزان تحقق هدف گذاری انجام شده را
دادههای اعلامی از سوی مجتمعهای پتروشیمی نشان میدهد و به همین دلیل در گام
نخست ما به دنبال روشهایی برای دست یابی به این آمار و اطلاعات و استفاده از آنها
در بستر هوش مصنوعی برای پیشرفت بهتر در بخشهای مختلف صنعت هستیم.
گام و هدف بعدی ما این است که زیر ساختهای هوش مصنوعی را
در صنعت پتروشیمی بیشتر فراهم کنیم. البته ما مسئول ایجاد زیر ساخت پردازش در کشور
نیستیم و پردازش باید توسط وزارت ارتباطات،
رگلاتورها و بخش خصوصی انجام شود. ولی شرکتها میتوانند از محل زیر ساختهایی که
برای آنها فراهم میکنیم، استفاده کنند.
اما جمع آوری دادهها در صنعت پتروشیمی که اتفاق جدیدی
نیست. چطور آن را یکی از اهداف اصلی این صنعت برای توسعه هوش مصنوعی میدانید؟ آیا
امکان استفاده از دادههای موجود برای مدیریت و تصمیم گیری بهتر نیست؟
بله همین طور است. همین حالا هم شرکتهای پتروشیمی دادههای
آماری خود اعم از تولید و عرضه و مقدار انرژی مصرفیشان در اختیار ما قرار میدهند
اما ارایه این داده به روز و بر خط نبوده و نمیتوان خیلی با اتکا به آنها تصمیم
گیریهای درستی کرد. بنابراین بهتر است که
بگوییم جمع آوری به روز دادهها یکی از اهداف اصلی ما در شرکت ملی صنایع پتروشیمی
برای امسال است چرا که هر چه این دادهها به روز تر باشند، کارایی بیشتری خواهند
داشت و میتوانیم تجزیه تحلیلهایمان را برای بازار و تولید، به روز و حتی به ساعت
کنیم. البته رسیدن به این هدف آنطور که تصور میشود خیلی کار سادهای هم نبوده و
چالشهایی دارد. اولین چالش آن مربوط به مسایل امنیتی است. بر اساس قانون سازمان
امنیت فضای تبادل اطلاعات یا همان "افتا" باید این اجازه را بدهد. بر همین اساس به
دنبال تاییده "افتا" برای جمع آوری این اطلاعات هستیم. اما چالش
دوم خود جمع آوری اطلاعات از خود شرکتهای پتروشیمی و مجتمعهای خصوصی است. برای
رفع این چالش هم باید این اطمینان را در شرکتها ایجاد کنیم که جمع آوری اطلاعات
به معنای دخالت در فعالیتها و امور شرکتها نخواهد بود.
آیا مقررات قانونی برای الزام همکاری بیشتر شرکتها وجود
دارد؟ در مرحله نخست چه مشوقهای برای سرمایه گذاری مجتمعهای پتروشیمی در هوش
مصنوعی در نظر گرفته شده است؟
سرمایه گذاری مجتمعهای پتروشیمی در هوش مصنوعی به صورت
مستقیم و غیر مستقیم منافع بسیاری برای آنها به همراه خواهد داشت. تفاهم نامهای در
اینباره با معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به امضا رسیده که بر اساس آن شرکت
پتروشیمی به ازای سرمایه گذاری و فعالیت در زمینه هوش مصنوعی و تحول دیجتال، مالیات
کمتری پرداخت کرده و به نوعی اعتبار مالیاتی دریافت میکنند و اینگونه به صورت
مستقیم از سرمایه گذاری خود در این حوزه سود میبرند. جالب است که بدانید در حال
حاضر شرکت ملی صنایع پتروشیمی ( NPC) هزار میلیارد تومان اعتبار مالیاتی از این محل دریافت کرده است.
از طرفی باید توجه داشته باشیم که در دنیای امروز بخش خصوصی
است که روشهای رگلاتوری را مشخص میکند. هرچه بخش خصوصی به پیشرفت رگلاتوری و به
روز رسانی دیتاهای آماری کمک کند ما نیز بهتر میتوانیم بخش خصوصی را رگوله کنیم. با
این کار بازار برای آنها بهتر شده و امنیت
بهتری برای آنها ایجاد کنند.
هوش مصنوعی حتی در آینده نقش مکمل یا جایگزینی برای برخی
سازوکارهای بازار، از جمله بورس ایفا کند. همانطور که اشاره کردم در حال حاضر در
مرحله بانکهای اطلاعاتی محلی (Local Database) هستیم و برای رسیدن به آن
نقطه، باید دریاچه داده (Data Lake) ایجاد شود و سازوکارهای آن
پیاده سازی شود.
کشورهای پیشرفته چه استفادههایی از هوش مصنوعی در پتروشیمی
کردهاند؟
امروز هوش مصنوعی در خدمت توسعه پایدار قرار گرفته و در
تمامی صنایع، از جمله پتروشیمی، میتوان با بهرهگیری از آن، تأثیرات منفی بر محیط
زیست و حوادث صنعتی را به حداقل رساند. در سطح جهانی، کاربرد هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی
بیشتر در حوزههایی مانند دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) و نگهداری پیشبینانه
(Predictive Maintenance) متمرکز است. این فناوری میتواند به کاهش پرت تولید، بهینهسازی
مصرف کاتالیست، کاهش فلرینگ، ارتقای بهرهوری و تحلیل دقیق تر بازار کمک کند.
حرکت شرکتها به سمت هوش مصنوعی در کدام بخشهای صنعت
پتروشیمی میتواند تاثیرات مثبتی داشته و به بهبود عملکرد آنها منجر شود؟
همانطور که اشاره کردم یکی از اهداف اصلی ما برای امسال جمع
آوری دادههای آماری شرکتهای پتروشیمی است. اما باید توجه داشت که به طور معمول
دادههای خام نمیتواند چیزی به علم و دانش ما اضافه کند. برای اثر گذاری بهتر، این
دادهها باید پردازش شوند. هوش مصنوعی میتواند کمک میکند که این کار با سرعت
بالاتر و هزینه کمتری انجام شود. در واقع هوش مصنوعی هزینه و زمان را برای ما ذخیره میکند
و میتوانیم با تکیه بر دادههای آماری به روز برای بازارهای فروش و حتی قیمت و
مقدار تولیداتمان تصمیمهای درستی را بگیریم. از طرفی دیگر هوش
مصنوعی در HSE میتواند بسیار کارا باشد. پیش از این سنسورها جلوی
حوادثی همچون آتش سوزی را میگرفتند اما حالا این کار توسط هوش مصنوعی انجام میشود.
جدای از این هوش مصنوعی میتواند عدم رعایت نکات ایمنی توسط نیروی انسانی را
آنالیز کرده و پیش از وقوع حادثه نسبت به عواقب آن هشدار دهد.
از همه مهم تر اینکه بشر همیشه زمانی که با علم و فناوری از
منابع محدود خود بهره برده، آسیب کمتری به طبیعت وارد کرده است. امروز نیز باید از
همان رویکرد استفاده کنیم و با نگاهی آیندهنگرانه، راهحلهایی طراحی کنیم که
بازگشتپذیری محصولات به طبیعت در آنها دیده شده باشد. هوش مصنوعی میتواند نقش
کلیدی در این مسیر ایفا کند.
در واقع میتوان ادعا کرد که هوش
مصنوعی میتواند به یک ابزار برای تصمیم
گیری درست، کارا و بهره ور در صنعت پتروشیمی تبدیل شود. به همین دلیل وزیر نفت معتقد
هستند که تمامی معاونتها باید دستیار و
معاونی در زمینه هوش مصنوعی داشته باشند. در همین راستا، اولین دستیار صوتی هوش
مصنوعی در پتروشیمی راه اندازی شده است . هرچند که این تکنولوژی به دلیل نبود
زیر ساختها، آماده بهره برداری نبوده است.
در حال حاضر ضریب نفوذ هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی کشور ما
چقدر است؟
با وجود اینکه بازگشت سرمایه در هوش مصنوعی 2
الی 3 ماهه بوده اما نفوذ هوش مصنوعی در کشور ما بسیار پایین است. متاسفانه حتی هنوز در خیلی بخشها هوش تجاری نداشته و
دادههایمان کامل نیست. در چنین شرایطی چطور میتوانیم هوش مصنوعی داشته باشیم. به
همین دلیل ابتدا باید بررسی شود که کدام بخشها دارای هوش تجاری بوده و سپس این
هوش تجاری به هوش مصنوعی تبدیل شود.
با این اوصاف میتوان ادعا کرد که برای استفاده از هوش
مصنوعی در صنعت پتروشیمی ما اقدام خاصی انجام نشده است. دلیل این عقب ماندگی چیست؟
جالب است که بدانید تقریبا 5 الی 6 برابر نرم دنیا کارشناس
هوش مصنوعی در کشور ما وجود دارد. با این وجود ضریب ایندکس در کشور ما بالای 90
است حال آنکه با این تعداد کارشناس در این حوزه ما الان باید جز 10 کشور نخست دنیا
باشیم. بخشی از این عقب ماندگی به مساله زیر ساختها و بخشی هم به تحریمها برمی
گردد. با این وجود تعدادی از شرکتها فعالیت در این حوزه را آغاز و حتی در برخی از
پتروشیمیها شرکتهایی برای تحول دیجیتال تشکیل شده است.
به همین دلیل با اطمینان میتوان گفت که در صورت اجرای طرحهای
پایهای، ضریب نفوذ هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی با سرعت بالایی رشد خواهد کرد. امروز
همه خیلی خوب، ژست حرکت به سمت هوش مصنوعی را گرفتهاند اما اگر تا سال بعد هم
همچنان فقط ژست آن را داشته باشیم، کار به جایی نبردهایم.
برای درک بهتر از شرایط کشورمان، لطفا بفرمایید ضریب ایندکس
در کشورهای همسایه نفتی ما چقدر است؟
ضریب ایندکس در کشورهای مینیاتوری که کنار ما قرار دارند
بین 10 تا 20 است. البته در کل دنیا هوش مصنوعی در پتروشیمی در لایه اپلیکیشن بوده
و کشورها و شرکتها در حال ارایه آموزشهایی هستند. اما با این سرعت پیشرفت در
آینده نه چندان دور فکر میکنم که شرح
بسیاری از کارها و ماهیت شرکتها تغییر میکند.
کدام کشورها پیشرفت خوبی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی در
پتروشیمی داشتهاند؟
در ژاپن، کره جنوبی و آرامکو عربستان و شرکت ادنوک امارات
پیشرفتهای خیلی خوبی را در زمینه استفاده از هوش مصنوعی شاهد هستند . در میان اروپاییها
هم کشورهایی همچون ایتالیا و سویس و هلند که دارای لایسنسهای پتروشیمی هستند، در این حوزه پیشرفت خوبی تجربه کردهاند.
آمریکا پیشرفت خوبی را در این حوزه داشته است. دیتای تجمیع شده هدف ماست . باید در
یک سال به این هدف برسیم در غیر این صورت عقب خواهیم ماند. دادههای به موقع، حرف نخست
را در تصمیم سازی میزنند.
دولت چطور میتواند در این مسیر شرکتهای پتروشیمی را یاری
دهد؟
هوش مصنوعی یک پدیده است. متاسفانه باید
بگویم که دولت و مجلس به دنبال حکمرانی بر
یک پدیده بوده و این یک اشتباه محض است. برعکس اما بخش خصوصی به هیچ وجه دنبال حکمرانی بر این پدیده نبوده و رفتار درست
را میداند. بهترین کار این است که دولت اجازه دهد که بخش خصوصی مسیر درست را طی
کند و دخالتهای خود را به حداقل برساند.