فرآیند توسعه انرژیهای
پاک در کنار دنیای سوختهای فسیلی شکل بگیرد.
باید با تدوین نقشه
راهی کلان علاوه بر تنوع سبد سوختی، مسیر، نوع و هدف سوخت مصرفی را نیز تغییر داد.
استفاده از انرژیهای
خورشیدی مساوی با کاهش مصرف گاز و سوخت مایع و متناسب با آن فرصت ارزآوری بیشتر
است.
باید اذعان کرد که
برق یکی از بخشهای منفک ناپذیر در تعامل با سوختهای فسیلی است.
سمیه مهدوی- روزنامه نگار حوزه انرژی
ناترازی در حوزه انرژی و صنایع وابسته به آن از جمله چالشهای
مهمی است که غفلت و کم توجهی به این مقوله میتواند ضمن بحران زایی در عرصه مصرف
انرژی عواقب جبران ناپذیر در حوزه بودجهریزی و هزینه ارزی برای کشور به ارمغان
بیاورد. اگر کمی دقیقتر به موضوع نگاه شود محرز خواهد شد که حلقه مفقوده در کشیدن
زمام شدت انرژی چه در بخش مصرف و چه در بخش تولید انرژی، لزوم استفاده از نیروگاههای
تجدیدپذیر و تعریف فضای جدیدتر برای همکاری بین سوختهای فسیلی و انرژیهای پاک است.
برق، گاز، انرژیهای تجدید پذیر دومینویی را تشکیل دادهاند که سرنوشت هر یک در
حلقه دیگری تنیده شده است. تمرکز در توسعه همکاری سوختهای فسیلی با انرژیهای نو
باتوجه به اینکه حرکت شرکتهای مطرح نفتی به سمت تجدیدپذیرها نوید خط مشی آتی صنعت
انرژی در مقیاس جهانی را میدهد بنابراین میتوان با گام برداشتن در این مسیر به کندی
روال ناترازی در بخشهای مختلف انرژی، همسو با صرفه جویی و بعضا به درآمدزایی
متعدد ارزی رسید و همچنین در حوزه کربن زدایی با کاهش مصرف سوخت پیشقدم شد. امری
که میتوان نگاه جدی تری به آن در بخش توسعه، همکاری بین واحدهای پالایشی در بهکارگیری انرژی تجدیدپذیر در
بخش خدمات واحدهای یوتولیتی داشت. اما پیش از پرداختن به این موضوع باید نگاهی به
زنجیره تولید برق و ناترازی موجود در خوراک نیروگاهها انداخت که در ادامه باتوجه
به ناترازی موجود میتواند زنگ خطر را برای صنایع به صدا دربیاورد. این در حالی
است که حدود 75 درصد از سبد انرژی کشور به گاز متکی است، بنابراین با هر افت فشار
گاز حیات صنایع، نیروگاهها و بخش خانگی میتوانند با اخلال مواجه شوند. بنابراین
قطعیهای سریالی ناشی از آن منجر به ضررهای ارزی و توقف در تولید صنایع خواهد شد.
مشخصا در بخش ناترازی گازِ صنایع مهمی مانند فولاد در جوار واحدهای
پتروشیمی بهعنوان کلیدی ترین صنایع ارزآور کشور را درگیر کرده و به چالش میکشاند،
میتوان با تعریف پروژههای جدید در کنار نیروگاهها، پالایشگاهها و میادین نفت و
گاز بهویژه در جنوب کشور از پتانسیل انرژیهای پاک به نحوی مطلوب استفاده و بهره
برداری کرد.
60 درصد گاز بیشتر میسوزانیم!
درحال حاضر بخش برق با توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر با یک
تیر دو نشان به سیبل نشانه خواهد رفت؛ نخست آن که ضمن کاهش پدیده قاچاق سوخت
ارسالی به نیروگاهها (خبری که وزیر نفت طی سال گذشته از آن خبر داد)، میتواند در
وهله بعدی در گاز ارسالی به نیروگاههای سیکل ترکیبی و حرارتی صرفه جویی کرده و به
این صورت در ناترازی گاز و همچنین سوخت جایگزین اعم از نفت، گاز و نفت سفید اقدامی
راهبردی انجام دهد و نسبت به صادرات گاز و ارزآوری بیشتر متمرکز شود. اخیرا مدیرعامل
شرکت ملی گاز بیان کرده است که بیش از ۸۰ درصد سوخت مصرفی نیروگاهها، گاز طبیعی
است، این درحالی است که رقم مورد اشاره در سایر کشورها به 20 تا ۲۲ درصد میرسد.
یعنی حدود 60 درصد بیش از سایر کشورها در بخش تولید برق، گاز مصرف میشود! حال اگر
این اختلاف به حداقل و رقمی نزدیک به نُرم جهانی میرسید صنعت گاز با بحرانی به
نام ناترازی دست به گریبان نمیشد.
اما روند مصرف چگونه است؟
بررسی مصرف گاز طبیعی در بازه زمانی یک هفته در آبان ماه نشان
میدهد بخش خانگی، تجاری و صنایع با بیش از ۲ میلیارد و ۴۴۰ میلیون مترمکعب در
رتبه نخست قرار دارد و نیروگاهها با بیش از یک میلیارد و ۵۰۴ میلیون مترمکعب و
صنایع عمده با بیش از یک میلیارد و ۲۰۳ میلیون مترمکعب در ردههای بعدی قرار دارند.
مصرف گاز در این سه بخش در این بازه زمانی در مجموع حدود ۵ میلیارد و ۱۴۸ میلیون
مترمکعب بوده است. براساس همان آمار در هفته پایانی آبان نیز با سیر نزولی مصرف به
روزانه 195 میلیون مترمکعب در نیروگاهها و 169 میلیون مترمکعب به صنایع عمده
رسیده است و این درحالی است که میزان مصرف
گاز به نیروگاهها در نخستین روز آذر بیش از 160 میلیون مترمکعب بوده است.
تاثیر نیروگاههای خورشیدی بر روند صادرات
درحال حاضر حدود 90 نیروگاه در صف گازرسانی قرار
دارند و این میزان باتوجه به شرایط اورهال نیروگاهها که روی مدار باشند یا نه و
همچنین شدت و حدت سرما متغیر است بنابراین با روند افزایش دما این میزان افزایش میباید.
بنابراین به صورت میانگین نیروگاهها در آبان ماه روزانه
215 میلیون متر مکعب گاز مصرف کردهاند و اگر این عدد باتوجه به اینکه در نیمه دوم
سال قرار داریم، مبنا قرار داده شود طی یک ماه در حدود 6 میلیارد و 450 میلیون متر
مکعب گاز در نیروگاهها سوزانده میشود که درعرض یک سال این رقم به بیش از 78
میلیارد متر مکعب میرسد و در یک دهه با یک حساب سر انگشتی به 784 میلیارد متر
مکعب خواهد رسید. ازاین رو میتوان گفت که ارزش ماهانه
گاز ارسالی به نیروگاهها با احتساب صادرات هر متر مکعب 35 سنت، 2.26 میلیارد دلار میشود که در سال به 27.5 میلیارد دلار میرسد و ارزش ریالی
آن با در نظر گرفتن دلار 100 هزار تومانی 2750 همت میشود. اگر فقط در بخش نیروگاهی مصرف گاز مدیریت شود
صنعت گاز شاهد صرفهجویی انرژی و ارزی قابل توجهی خواهد بود. این یعنی صادرات
بیشتر و توسعه دیپلماسی این صنعت در منطقه. در سال گذشته اعلام شد که 52 میلیارد مترمکعب گاز به عراق صادر شده است.
یعنی از آغاز قرارداد بغداد (در ژوئیه ۲۰۱۷) و بصره (در ژوئن ۲۰۱۸) تا زمان اعلام
خبر حدود ۵۲ میلیارد مکعب گاز به ارزش ۱۵ میلیارد دلار به کشور عراق صادر شده است.یعنی
67 درصد از میزان مصرف سالانه گاز نیروگاهها.
اما در خصوص تامین سوخت دوم نیروگاهها باید گفت خوشبختانه
بنا به اذعان مسئولان امر، مخازن نیروگاهی تکمیل است و با تدابیر خاص شر کت ملی
پالایش و پخش فرآوردههای نفتی خلایی در این خصوص احساس نمیشود؛ به گونهای که
مشخصا از ابتدای امسال تا دوم آبان، در مجموع ۵ میلیارد و ۲۴۵ میلیون لیتر سوخت
مایع مفید (نفتگاز و نفتکوره) در نیروگاهها ذخیره شده که نسبت به مدت مشابه
پارسال، ۷۴ درصد افزایش داشته است. اما باید با تدوین نقشه راهی کلان علاوه بر تنوع
سبد سوختی، مسیر، نوع و هدف سوخت مصرفی را نیز تغییر داد.
توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در واحدهای پالایشی و
پتروپالایشی
از سوی دیگر باید اذعان کرد که برق
یکی از بخشهای منفک ناپذیر در تعامل با سوختهای فسیلی است. درحال حاضر 10
پالایشگاه در سراسر کشور وجود دارد که 9 پالایشگاه نفتی و یک پالایشگاه میعانات
گازی. میتوان در این واحدهای صنعتی به فراخور شرایط از احداث نیروگاههای خورشیدی
بهره گرفت. براساس برآورد اوپک درحال حاضر میزان ذخایر هیدروکربوری در ایران بهعنوان
دارنده سومین ذخایر نفتی به 208 میلیارد و 600 میلیون بشکه میرسد. بنابراین کشور
برای 220 سال دیگر اندوخته نفتی دارد. با این حساب میبایست برای استخراج این بشکههای
ارزآور یک برنامه طولانی مدت برای بخش یوتولیتی آن در نظر گرفت.
یک "گِروکشی" استراتژیک ولی
ارعاب آور!
واحدهای پالایشی برای تولید و حرکت نیازمند برق هستند. برق
واحدهای پالایشی که اکثرا در بخشهای جنوبی کشور که پتانسیل خوبی در جذب نیروی
خورشیدی دارند میتوانند نخستین جرقه برای تعامل دو پارت انرژیهای نو و سوختهای
فسیلی را بزند. تجاربی که در سایر کشورهای رقیب درحال اجراست. وزارت نیرو نیز با
متمسک شدن به سیاستهای تشویقی دیرهنگام، بهتازگی وعده معافیت قطعی به صنایعی را
داده است که نیروگاه خورشیدی احداث کنند! البته شاید بهتر بود که بجای این وعده از
سایر گزینههای تشویقی نیز بهره برداری میشد. به جریان افتادن پرونده خاموشیها چه
در بخش خانگی و چه تجاری ماحصل عدم برنامه ریزیهایی مدونی است که میبایست توسط
دست اندرکاران امر در طی سالیان مدید در وزارت نیرو صورت میگرفت ولی متاسفانه فقط
کرسی نشین آن وزارتخانه طی این سالها تغییر کرد، بدون آنکه تغییر قابل توجهی در ساختار
سیاست و رویکرد توسعه تجدیدپذیرها رخ دهد. حال گِروکشی برای عدم قطعی برق تبدیل
به یک دستاویز برای سوق دادن بخش خصوصی به این توسعه طلایی شده است. ایجاد ترس در
بخش خصوصی با چماقِ عدم قطعی برق شاید محرک خوبی برای هول دادن این صنف در راستای
اجرای این برنامه باشد که بر مبنای سیاست چماق و هویج کار میکند شاید در کوتاه
مدت راهگشا باشد ولی در طولانی مدت مشکلات ساختاری را ریشهای حل نمیکند چر ا که
یک تنش قابل پیش بینی را بین صنایع و وزارت نیرو رقم خواهد زد، بحث بر سر مشارکت
واقعی است و همراه کردن این صنف با یک سیاست مهم و کلان اقتصادی. بنابراین برای
اجرای بیچون چرای آن هزینه باید کرد تا بازگشت سرمایه این سرمایه گذاری در اسرع
وقت صورت گیرد.
اما تعریف بستههای تشویقی واقعی و رئالتر میتواند شامل
پیشنهادات مالی، قانونی، فنی و تضمینی باشد. تضمین خرید برق با نرخهای جذاب، تسهیل
در تخصیص وام، اعطای وام کم بهره، تضمین بازگشت سرمایه، معافیتهای مالیاتی، تسهیل
فرآیند صدور مجوز، فر اهم کردن زیر ساخت و زمین، امکان تهاتر برق با دولت در زمینه
بدهی و ... میتواند در این پکیج قرار بگیرد. هرچند نباید ناگفته بماند که دولت
چهاردهم در سیاستهای جدید تعریف شده برای توسعه تجدیدپذیرها رویدادهای مثبتی را
رقم زده و اولویت خود را برای توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر قرار داده است.
همکاری بیواسطه بین انرژیهای پاک و انرژیهای
فسیلی
اما وزارت نیر و همچنان راهی طولانی در پیش دارد. سال 99 طی
گفتگویی با دکتر مسعودی مدیر فنی توسعه تولید و مدیریت منابع هیدروکربوری شرکت
پتروناس مالزی داشتم به گفته وی در یکی از سکوهای آفشور نفت و گاز کشور مالزی بجای
استفاده از گاز برای تولید برق سکو از توربینهای بادی استفاده میشود؛ یعنی یک
همکاری بیواسطه بین انرژیهای پاک و انرژیهای فسیلی صورت گرفته است. از این رو
انتظار میرود همکاری بین وزارت نیرو و وزارت نفت توامان شکل بگیرد چرا که بسترهایی
که درهر دو حوزه وجود دارد میتواند به پیشرفت این جریان کمک کند. حال اگر بستر
این امر فراهم شود با اجازه نصب پنلهای خورشیدی در مناطقی که پتانسیل این امر را
دارند میتواند هم برق واحدهای پالایشی را تامین کند و هم در مواقع لزوم در مدیریت
برق مناطق همجوار در حکم مسئولیتهای اجتماعی، قدمهای اقتصادی بردارند. ناگفته
نماند که این روند در برخی واحدها در حال اجر است ولی انتظار میرود که بیش از پیش
توسعه یابد.
بخش خصوصی و اجرای یک بند قانونی
توسعه تجدیدپذیرها در خصوص فعالیت شرکتهای خصوصی در حوزه
پتروشیمی نیز قابلیت کاربرد گستردهای خواهد داشت. بسیاری از فعالان بخش خصوصی در
قبال اجرای این طرح نفع و ضرر اقتصادی را در نظر میگیرند یعنی به فراخور ماهیت حوزه
صنعتی خود اول بیزینس، بازگشت سرمایه و بعد پرداختن به انجام مسئولیتهای اجتماعی در
اولویت قرار میگیرد، لذا لازم است این امر در قالب یک بند قانونی بهصورتی پررنگتر
و وسیع تر به اجرا دربیاید. بنابراین برای توسعه این امر نیاز به تدوین یک
دستورالعمل با برآورد ظرفیتها و امکانات مالی است؛ همچنین گمانه زنی و تعامل با
وزارت نیرو برای همکاری بیشتر در دو حوزه. باتوجه به اینکه واحدهای پالایشی و
پتروشیمی، خصوصیمحور هستند باید انگیزه و رغبت کافی در راستای این امر صورت گیرد.
باید نسبت به انتشار فراخوان برای امکان سرمایهگذاری مبادرت کرد اما پیش از آن
باید با ایجاد جذابیت کافی در این باره در اتاق فکری که متخصصین و صاحب نظران باید
مرحله به مرحله پِلنهای خود را تدوین و به منصه ظهور میرسانند، فرآیند توسعه
انرژیهای پاک در کنار دنیای سوختهای فسیلی شکل بگیرد.
یک تیر و دونشان صنعت پالایش و صنعت انتقال نفت
خوشبختانه استارت این امر پیشتر در صنعت پالایش زده شده و صنعت
انتقال نفت با مدیریت شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت ایران نیز که به عنوان عضوی
حیاتی در بخش پایین دست مشغول به فعالیت است استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر با
اولویت انرژی خورشیدی در دستور کارشان قرار گرفته است. اگر این امر در مقیاسی
گستردهتر در بخشهای
مختلف صنعت تسری پیدا کند میتوان برروی صرفه جویی اقتصادی و فرصت ارزآوری بیشتر
با حرکت دومینووار این طرح حساب ویژهای باز کرد. لااقل در زمینه انرژی خورشیدی میتوان
مدعی شد که براساس آمار موجود تعداد روزهای آفتابی در کشور 300 روز به عبارت دیگر بیش
از دو سوم از سال گزارش شده است. استفاده از انرژیهای خورشیدی مساوی است با کاهش
مصرف گاز و سوخت مایع و متناسب با آن فرصت ارزآوری بیشتر و جلوگیری از واردات آن
در سطح کشور که هرساله دغدغههای مشابهی را رقم میزند.
باری که باید از دوش وزارت نفت برداشته شود
درحال حاضر برای تامین برق در نیروگاههای گازی و سیکل ترکیبی
که درحال حاضر اکثریت راندمانِ رو به افولی دارند قریب به 3 هزار مگاوات نیروگاه
فرسوده در کشور وجود دارد که میتوان در واحدهای صنعتی یک پوست اندازی در تولید
این نیروی اقتصادی در نظر گرفت که با توجه به راندمان 30-40 درصدی این نیروگاه
مصرف خوراک و سوختشان برای تولید دوچندان میشود و وزارت نفت میبایست تمام انرژی
خود را برای تامین سوخت اول(گاز) و دوم (سوخت مایع) نیروگاهها متمرکز کند. حال با
ورود به نیمه دوم سال چالشهای فصلی مجدد قدم علم میکند، با ورود سرما کسری گاز
حادث شده و به موازات آن خوراک واحدهای فولادی، پتروشیمی و ... قطع و فرآیند تولید
متوقف میشود و خسارات میلیاردی به پیکره این صنایع ارزآور وارد میشود بنابراین
چرخه تولید معیوب میماند. پس باید از نگاه تک بعدی خارج شد، تمام صنایع را به
صورت یک مجموعه و پکیج واحد در نظر گرفت. وجه اشتراک تمام این صنایع انرژی برق است
چه در تولید چه در مصرف پای این انرژی همیشه در میان بوده است. میزان مصرف هم نوید
رکوردزنی و افزایش را میدهد، چه در مصارف خانگی چه در حوزههای صنعتی. آمار گویای
این است که ایران 5 برابر میانگین جهانی انرژی مصرف میکند بنابراین ضرورت مدیریت
و بهینه سازی مصرف انرژی بیش از هرزمان دیگری مهم جلوه میکند. اما دراین مقال
بازار هدف خطابهرانی برای کم مصرف کردن نیست بلکه ایجاد یک الگوی ترکیبی از دو
بخش مهمی است که میتوان تحولی در بازار تولید با نیم نگاهی به محیط زیست و همچنین
توجیه اقتصادی ایجاد کرد. پس باتوجه به اهمیت این موضوع و نگاهی به این فرآیند
برای مدیریت بهینه مصرف انرژی و ممانعت از ناترازی در حوزههای مختلف انرژی میبایست
در مواردی از کارکرد سنتی خارج شد و باتوجه به حرکت جهانی در عرصه انرژی با
محاسبات ریسکها و ظرفیت موجود به توسعه انرژیهای نو پرداخت.