پیشنهادهای اتحادیه صادرکنندگان فرآورده های نفتی برای تحقق "تولید، پشتیبانی­ها و مانع­ زدایی­ها"

پیشنهادهای اتحادیه صادرکنندگان فرآورده های نفتی برای تحقق "تولید، پشتیبانی­ها و مانع­ زدایی­ها"

 

فریدون اسعدی : دنیای انرژی

مطابق گزارش منتشره توسط شرکت BP در سال 2019 ایران با دارا بودن حدود 156 میلیارد بشکه ذخایر اثبات شده نفت خام و 32 تریلیون مترمکعب ذخایر اثبات شده گاز به ترتیب رتبه چهارم و دوم را در دنیا به خود اختصاص داده است. از نفت و گاز به عنوان یک فرصت در اقتصاد ایران یاد می­شود اما در بهره­برداری از این فرصت برای رونق اقتصاد و توسعه اشتغال بنا به دلایل متعدد بدرستی استفاده نشده است. درباره علل این عدم موفقیت مطالب بسیاری قابل طرح است و از نبود قیمت گذاری نامناسب و اعطای یارانه به حامل های انرژی و تعیین قیمت به صورت دستوری، تا نبود سیاست صنعتی مناسب و یا نداشتن استراتژی توسعه صنعتی، نداشتن رابطه مالی کارآمد بین دولت و شرکت ملی نفت، خصوصی­سازی ناقص و ناکارآمد و یا نبود نهاد رگولاتور مستقل از جمله مشکلاتی است که قابلیت طرح در بیان ناتوانی و ناکامی ایران در استفاده از این فرصت قابل بیان هستند. در این میان و برای بازه زمانی کوتاه مدت و برای سال 1400 و در راستای هدف شعار سال مسائلی بشرح ذیل مطرح می­شود :

در حال حاضر بدلیل وضع یک سلسله قوانین در کشور در ارتباط با اعمال تعرفه­های ترجیحی که روی مبادلات اقتصادی ایران و ترکیه وضع شده است، باعث شد صادرات ایران به ترکیه علی­الخصوص، صادرات قیر دچار مشکل شود. این وضعیت سبب شد بازار صادراتی قیر ایران به ترکیه به صورت جدی مورد تهدید قرار گیرد.  موضوع از این قرار است که کشور ترکیه از اسفند ماه سال 1398 و چند روز قبل از اینکه مرزها به علت شیوع کرونا بسته شود با صدور بخشنامه‌ای حمل و نقل مواد نفتی را که شامل قیر هم می‌شود را به وسیله کامیون و تِرن چه به صورت ترانزیت و چه برای مصرف در داخل ترکیه ممنوع کرد. نظر به این که سالانه حدود 500 هزار تن قیر به ترکیه و گرجستان از سوی واحدهای قیرسازی که عمدتا در شمال غرب ایران واقع هستند، صادر می‌شود از اسفندماه سال 1398متوقف شده است. با توجه به اینکه صادرات قیر به گرجستان نیز از طریق ترکیه صورت می‌گیرد، ایران درحال از دست دادن بازار صادراتی گرجستان نیز هست. این تصمیم، خطر حذف قیر ایران از بازار 200 میلیون دلاری ترکیه و گرجستان را بدنبال خواهد داشت. در این مورد بد نیست که بدانیم قیر بی‌کیفیت عراقی پس از ورود به خاک ایران و طی کردن مسیر، با گازوئیل سوبسیدار ایران ترکیب می­شود و از طریق مرز بازرگان به ترکیه حمل می‌شود. این بدان معناست که قیر تولیدی کشور عراق با بهره­مندی از گازوئیل سوبسیدی ایران، تولیدکننده ایرانی را از بازار ترکیه حذف می­کند. توضیح اضافه این که قیرسازان منطقه شمال غرب کشور که صادراتی سالانه حدود 224 میلیون دلار در بحبوحه تحریم‌ها برای کشور ارزآوری دارند، با توجه به عدم صادرات قیر از اسفند سال 1398به دو کشور ترکیه و گرجستان که تقریباً  100 درصد بازار صادراتی کارخانجات قیر شمال غرب کشور را تشکیل می‌دهند و عدم وجود دورنمای روشن در این زمینه و رکود داخلی، از این به بعد تعطیلی کارخانجات قیر و بیکاری کارگرانشان در منطقه شمال غرب و حتی استان تهران بسیار محتمل خواهد بود. با توجه به این که قیر عراقی با بِرند ایرانی به ترکیه صادر می­شود، با این کار نه تنها به جایگاه برند ایرانی در بازارهای جهانی آسیب وارد می­شود بلکه به نوعی بازار ترکیه و چین، آفریقا و کشورهای عربی را نیز در حال تقدیم کردن به کشور عراق هستیم که در سال‌های گذشته به کمک ایران توانست ظرفیت تولید قیر خود را افزایش دهد.

مشکل دیگری که در حال حاضر شرکتهای تولیدکننده فرآوردههای نفت، گاز و پتروشیمی با آن مواجه هستند، عدم دسترسی به ماده اولیه مورد نیاز برای تولید است. این وضعیت باعث شده است واحدهای تولیدی زیر ظرفیت خود فعالیت کنند. در این مورد، یکی از مشکلات کنونی اعضای اتحادیه، تأمین خوراک مورد نیاز صنایع پایین­دستی برای فرآورده هایی نظیر اسلک­وکس، لوبکات و روغن پایه به عنوان مواد اولیه برای تولید فرآورده هایی نظیر انواع روان­کار و فرآوردههای پارافینی و وازلین است. در حال حاضر چهار شرکت بهران، پارس، ایرانول و سپاهان تأمین­کنندگان اصلی روغن پایه در کشور هستند و تامین و توزیع مواد اولیه را مدیریت می­کنند. براساس مصوبه ستاد تنظیم بازار موظف هستند که ضمن تامین نیاز داخل، نسبت به عرضه مستمر با رعایت کف هفتگی برای مصرف واحدهای تولیدی بلندینگ و تصفیه اول اقدام کنند. اگر عرضه به اندازه نباشد، رقابت در بورس اثرگذار می شود و این نه تنها در قیمتهای داخلی بلکه بر قیمت صادراتی آن هم اثر گذار است. در خصوص روش و مکانیسم قیمت گذاری و نهاد متولی مزبور به تعیین این مکانیزم و نظارت بر اجرای آن در بورس با توجه به این که مرکز ملی رقابت تشکیل شده است و وظیفه آن ورود به فعالیتهای با ویژگی انحصار طبیعی به منظور بهینه کردن توزیع و تخصیص منابع است، پیشنهاد اتحادیه واگذاری این مسئولیت از ستاد تنظیم بازار به مرکز ملی رقابت است. از این طریق می­توان سازکارها و مکانیسم حقوق رقابت را تنظیم و تقویت کرد. در حال حاضر این تصور وجود دارد که صادرات روغن پایه ارز آور است، اما تولید کنندگان معتقدند که ارزآوری محصولات نهایی 30 درصد بیشتر از خام فروشی روغن پایه است. مشکلی که وجود دارد این است که در بازار بین منافع شرکتهای کوچک و چهار شرکت بزرگ روغن سازی«بهران، سپاهان، ایرانول و پارس» تضاد وجود دارد. به گونه­ای که شرکتهای بزرگ، قصد دارند با بازار روغن پایه، بازار روغن موتور را اختیار خود داشته باشند. علاوه بر این تولید کنندگان ایرانی روغن پایه با کیفیت ایرانی را به امارات صادر می­کنند تا  شرکتهای اماراتی روغن را تولید کنند و به نام  خودشان عرضه کنند. این  وضعیت باعث می­شود  بازار داخل و بازار جهانی  از دست ایران خارج شود. توضیح اضافه این که سالانه بیش از 2/2میلیون تن لوبکات در کشور تولید می­شود که این ماده در چهار پالایشگاه روغنسازی به روغن خام(روغن پایه) تبدیل می­شوند. میزان تولید روغن پایه در کشور بیش از یک میلیون تن است. از رقم مذکور، 500 هزار تن به روغن موتور تبدیل و باقیمانده صادر می­شود این در حالی است که بررسی سهم شرکتها از روغن تولیدی نیز نشان می­دهد 90 درصد از 500 هزار تن روغن موتور تولیدی کشور در 4 پالایشگاه و 10 درصد باقیمانده در 60 شرکت کوچک کشور تولید می­شود. در چنین شرایطی می­توان حتی 650 هزارتن روغن خام صادراتی را به شرکتهای کوچک برای تولید روغن موتور تحویل داد، چراکه صادرات روغن موتور 30 درصد ارزآوری بیشتر برای کشور داشته و ایجاد اشتغال و ارزش افزوده بالاتر را در بردارد.  البته در این مورد نکته بسیار مهمی وجود دارد و آن این است که متأسفانه در حال حاضر در کشور در مورد تقاضای روغن پایه در کشور آمار و اطلاعات دقیق و روشنی وجود ندارد. بدین صورت که در حال حاضر تعداد صنایع پایین­دستی خیلی زیاد و اطلاعات از آنها اندک است بنابراین میزان تقاضای واقعی و میزان واقعی روغن پایه مورد نیاز را به صورت دقیق مشخص نیست. برای شناسایی تقاضاکنندگان واقعی روغن پایه برداشتن گامهایی برای رسیدن به این هدف ضروری است در اولین گام معاونت امور صنایع مکلف شود تا لیست شرکت های دارای پروانه بهره­برداری تصفیه اول را  برای خرید روغن پایه به بورس کالا معرفی کند. سپس صرفا واحدهای تولیدی روانکار تصفیه اول که آمار و اطلاعات تولید و فروش خود را در سامانه بهین­یاب و جامع تجارت ثبت کرده باشند بر اساس سهمیه تخصیص یافته مجاز به خرید روغن پایه در بورس کالا شوند. در این صورت ماده اولیه روغن پایه به واحدهایی ارائه می شود که فاکتور فروش محصول خود را در سامانه جامع تجارت ثبت کرده باشند در غیر اینصورت خوراک به آنها تعلق نخواهد گرفت. یکی از بزرگترین مزایای این سامانه، متعادل شدن طرف تقاضا و حذف تقاضای سفته­بازی از بورس کالا و به تعادل رسیدن قیمت مواد اولیه بوده و تولیدکننده واقعی بابت رقابت های کاذب نیز هزینه ای نخواهد داد و وضعیت تولید خود را بر اساس میزان تقاضای خوراک خود برنامه ریزی می نماید. متأسفانه در حال حاضر یک میلیون تن پروانه بهره برداری روغن پایه در کشور وجود دارد که این میزان از پروانه های بهره برداری که بعضا غیرفعال نیز هستند با افزایش دلار، ماده اولیه­ای را که باید در تولید به کار گرفته می شود به عنوان کالای سرمایه­ای و تجاری خریداری کرده و با ایجاد رقابت های کاذب در بورس، تولیدکننده واقعی را از داشتن سهمیه مناسب و متوالی خوراک بی­بهره می­کنند.

پالایشگاههای کوچک که خوراک مورد نیاز برای تولید فرآوردهها را از پالایشگاههای میانی دریافت می­کنند، در مناسبات خود با اینگونه پالایشگاهها دچار مشکلاتی هستند و باعث شده است در بهره­برداری از ظرفیت خود با مشکل مواجه شوند. این موضوع در مورد تأمین اسلک­واکس برجسته و جدی است. اسلک­واکس در فرآیند پالایش روغن پایه به عنوان یک محصول جانبی استحصال می­گردد و به عنوان ماده اولیه در تولید پارافین به کار می­رود. تولیدکنندگان این محصول چهار شرکت روغن­ساز(سپاهان، ایرانول، بهران و پارس) و تقاضاکنندگان آن واحدهای پارافین­ساز می­باشند. از آنجا که خوراک شرکتهای روغن­ساز، لوبکات می­باشد، تغییرات قیمت این ماده می­تواند قیمت اسلک­واکس را تحت تاثیر قرار دهد(قیمت لوبکات نیز متاثر از قیمت جهانی نفت خام و قیمت ارز است.) با توجه به وضعیت عرضه بازار اسلک­واکس، این بازار در طرف عرضه بسیار متمرکز است به گونه­ای که این محصول تنها توسط چهار شرکت پالایش روغن عرضه می­شود که دو شرکت نفت سپاهان و ایرانول بیش از83  درصد عرضه این محصول را در اختیار دارند. محاسبات نشان می­دهد، شاخص HHI این محصول بر حسب عرضه شرکتهای روغن­ساز در سالهای اخیر همواره بین3500 تا 3950 است. از آنجا که برخی از پالایشگاههای روغن­ساز، خود دارای واحد پارافین­سازی هستند، تمام تولید اسلک­واکس خود را عرضه نمی­کنند و لذا سهم شرکتها در میزان تولید و عرضه این محصول متفاوت است. اگر میزان تولید شرکتهای روغن­ساز نیز ملاکی برای تعیین درجه تمرکز بازار باشد، شاخص تمرکز تولید تخمینی این محصول حدوداً بین ۲۹۰۰ تا3100 می­باشد که تمرکز بالا را در تولید این محصول نشان می­دهد. ولی در سمت دیگر، با توجه به این که حدود نیمی از این تولیدات به صورت خام به بازارهای خارجی صادر می­شود و در داخل نیز تعداد واحدهای تولیدی پارافین متقاضی برای اسلک­واکس زیاد است، تمرکز در بخش تقاضا وجود ندارد. با توجه به تمرکز  بسیار بالای موجود در سمت عرضه بازار اسلک­واکس، مشکلات ساختاری متعددی در این بازار وجود دارد که برخی از مهمترین آنها به شرح زیر قابل اشاره است:

1.       نحوه تعیین قیمت این محصول در سالهای گذشته پیرو قواعد مشخص، روشن و باثباتی نبوده است. در این راستا توجه به موارد زیر حائز اهمیت است؛

·         در بورس کالا دستورالعملی برای تعیین قیمت پایه این محصول وجود نداشت،

·         بعضا توافقهایی با حضور برخی فعالان بازار بر روی نحوه قیمتگذاری انجام شده که در نهایت هیچکدام در مرحله اجرا موفق عمل نکرده بود،

·         شوکهای ارزی متعدد و نوسانات قیمت جهانی نفت خام مشکلات تعیین قیمت این محصول را در غیاب یک تنظیمگر یا دستورالعمل واحد، تشدید نموده بود،

·         بررسی هزینه تمام شده این محصول نشان می­دهد که در بیشتر دوره­ها قیمت عرضه این محصول با هزینه تمام­شده آن همخوانی نداشته و بسیار بالاتر از آن تعیین شده بود.

2.       واحدهای تولیدکننده پارافین همواره با مشکل تأمین خوراک)اسلک­واکس) مواجه هستند. در این زمینه می­توان نکات زیر را مطرح کرد:

·         بازارهای صادراتی این محصول برای تولیدکنندگان اسلک­واکس )شرکتهای روغن­ساز( جذابتر از بازار داخلی است،

·         برخی واحدهای تولیدکننده اسلاک­واکس، به طور مستقیم به تبدیل اسلاک­واکس به پارافین اقدام می­کنند که عرضه این محصول را تحت تاثیر قرار می­دهد،

·         با وجود اینکه الزام قانونی برای عرضه اسلک­واکس در بورس کالا وجود داشته است، اما تولیدکنندگان این محصول در سالهای گذشته به آن پای­بند نبوداند،

·         میزان تولید تخمینی اسلک­واکس در سالهای اخیر حدود ۲۰۰ هزار تن بوده است)که البته براساس اظهارات شرکتهای روغن­ساز این رقم در سال ۹۷ کاهش داشته است (.این در حالی است که حدود ۸۵ واحد تولیدی پارافین­ساز با مجموع ظرفیت اسمی بالغ بر ۲۰۰ هزار تن پارافین وجود دارد که به330 هزار تن اسلک­واکس نیاز دارند. اما از میان این واحدها بین32 تا 38 واحد با ظرفیت اسمی حدودی ۹۶ هزار تن در دو سال اخیر فعال بوده­اند که برای رسیدن به این ظرفیت اسمی به ۱۶۰ هزار تن اسلک­واکس نیاز دارند.

3.       شباهتهای ظاهری اسلک­واکس و پارافین باعث شده که کنترل و نظارت بر بازار این محصولات با مشکل همراه باشد. به عنوان نمونه، در مواردی اسلک­واکس در گمرک به اسم پارافین واکس و تحت این کد صادر شده است.

به این ترتیب، با توجه به مشکلاتی که در قیمت گذاری و شرایط دسترسی در بازار اسلک­واکس وجود دارد، به اذعان عموم فعالان این صنعت، نظارت و ساماندهی این بازار امری ضروری و حیاتی است.

با توجه به مشکلات موجود در تنظیم بازار اسلک­واکس در کشور، تولیدکنندگان فرآورده های پارافینی از طرف اتحادیه صادر کنندگان فرآورده های نفت، گاز و پتروشیمی ایران موضوع را به صورت رسمی در سال 1397 به مرکز ملی رقابت اعلام کردند. پس از بررسی بازار و شرایط عرضه، گزارش تخصصی مرکز ملی رقابت به شورای رقابت ارائه شد و شورای مذکور مکانیزم قیمتگذاری این فرآورده را براساس ضریب وابستگی به قیمت لوبکات را محاسبه و در قالب 7 فرمول مجزا در مهرماه سال 1399 ابلاغ کرده است. متأسفانه از طرف عرضه­کنندگان اسلک­واکس نادیده گرفته شد و مورد اجرا قرار نگرفته است. مجدداً اتحادیه طی بررسی مجدد، مراتب عدم اجرای این مصوبه را به مرکز ملی رقابت اعلام کرده است و شرکتهای پالایشگاهی به پرداخت جریمه و به تعزیرات حکومتی معرفی شدند.

 


۳ آبان ۱۴۰۰ ۱۱:۳۶
ماهنامه دنیای انرژی شماره 44 |