فاطمه لطفی
جنگ
اوکراین وارد مرحله جدیدی شده است؛ مرحلهای که میتوان از آن با عنوان مرحله «جنگ
نفتکشها» نام برد. درحالی که بحثهایی بر سر برنامه صلح پیشنهادی دونالد ترامپ، رئیسجمهور
ایالات متحده وجود دارد، اما میدان جنگ، چندان همخوانی با این خبرها ندارد.
خبری
که در 19 دسامبر منتشر شد اعلام میکرد که اوکراین برای اولین بار یک نفتکش روسی
جزو «ناوگان سایه» این کشور را در دریای مدیترانه با پهپاد هدف قرار داده است. بر
اساس این خبر، این کشتی هنگام حمله پهپادها در آبهای بیطرف در بیش از ۲۰۰۰ کیلومتری اوکراین بوده و خسارات شدیدی
به آن وارد شده است.
دادههای
Marine Traffic نشان میدهد که این نفتکش در سواحل لیبی
قرار داشته است. اوکراین در هفتههای اخیر حملات خود را به تاسیسات انرژی و نیز
نفتکشهای متعلق به روسیه گسترش داده و حتی گستردگی این حملات به سکوهای نفتی دریای
خزر کشیده شده و همزمان حملات پهپادی به سه تانکر در دریای سیاه هم توسط اوکراین
انجام شده است. همچنین این اطلاعات نشان میدهد که نفتکشی که اخیرا به آن حمله شده
از بندر سیکا هند به بندر اوست لوگا روسیه در دریای بالتیک در حال حرکت بود. هند یکی
از مصرفکنندگان اصلی نفت روسیه است.
به
گزارش رویترز، حمله به این نفتکشها نه تنها به این دلیل که در فاصله دورتری در مدیترانه
قرار دارند، بلکه به این دلیل که در این حمله از پهپاد استفاده شده، قابل توجه
است. گروه مدیریت ریسک دریایی بریتانیایی ونگارد میگوید: «این تحول نشان دهنده
گسترش استفاده اوکراین از سیستمهای هوایی بدون سرنشین علیه داراییهای دریایی
مرتبط با شبکه صادرات نفت تحریم شده روسیه است». به این ترتیب سوال این است که با
گسترش جنگ در اوکراین به جنگ نفتکشها، روسیه با چه مشکلاتی دست به گریبان خواهد
بود و این حملات چه تاثیری بر تامین مالی جنگ ولادیمیر پوتین دارد؟
جنگ
نفتکشها
روسیه تحریمشدهترین کشور جهان است، اما برخی
کارشناسان بر این باورند که رژیم فعلی تحریمها تا حد زیادی در دستیابی به هدف خود
برای محدود کردن توانایی روسیه در جنگ شکست خورده است. پس از دیدار دونالد ترامپ، رئیس
جمهور آمریکا و ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه در اوت 2025 در آلاسکا، سوالاتی
در مورد آینده تحریمهای اعمال شده علیه روسیه به وجود آمد. اما، با ادامه جنگ در
اوکراین، مخالفان روسیه خواستار افزایش فشار بر کرملین شدهاند. برخی پژوهشگران بر
این باورند که درآمدهای حاصل از صادرات نفت روسیه نقطه ضعف این کشور است و تحریمها
به اندازه کافی آنها را هدف قرار نمیدهند. اگرچه رانتهای نفتی معادل تنها 10
درصد از تولید ناخالص داخلی روسیه است، اما قطع آنها مانع از توانایی پوتین برای
حفظ ساختار قدرتش خواهد شد. تحریم صادرات نفت روسیه که توسط ائتلافی از کشورهای
عضو گروه هفت، اتحادیه اروپا و استرالیا در اواخر سال 2022 اعمال شد، پیامد منفی
ناخواستهای داشت. پیشبینی بازارها از این تحریم منجر به افزایش شدید قیمت جهانی
نفت شد و روسیه را قادر ساخت تا درآمدهای صادراتی بیسابقهای کسب کند. سقف قیمت
نفت که همزمان اعمال شد، موثرتر به نظر میرسید، اما قطعی نبود. روسیه توانست با
استفاده از «ناوگان سایه» تانکرهای قدیمی ثبت شده در حوزههای قضایی غیرمطابق، و
با جعل مدارک بیمه، گزارش نادرست قیمتها و مشارکت در قیمتگذاری انتقالی، این سقف
را دور بزند.
اگر تحریمهای بینالمللی نمیتوانند درآمد نفت روسیه برای
تجهیز ماشین جنگیاش را به صفر برساند، چرا اوکراینیها خودشان نخواهند دستبهکار
شوند؟ پس پهپادها را برای چه خریداری کردهاند؟ و به این ترتیب جنگ نفتکشها هم
آغاز میشود و اوکراین به یکی نفتکشهای ناوگان «سایه» روسیه در سواحل لیبی حمله میکند.
اوکراین میگوید در اولین حمله از این نوع در دریای مدیترانه از زمان تهاجم مسکو به
کییف، یک نفتکش «ناوگان سایه» روسیه را در فاصله ۲۰۰۰ کیلومتری از مرزهای خود با
پهپادهای هوایی مورد حمله قرار داده است.
حمله روز جمعه در سواحل لیبی که بنا به گزارشها خسارات
قابل توجهی به بار آورد، در روز کنفرانس مطبوعاتی سالانه پایان سال ولادیمیر پوتین
رخ داد که در آن وی گفت روسیه به حملات اخیر اوکراین به نفتکشهای ناوگان سایه
پاسخ خواهد داد. رهبر روسیه پیش از این در پاسخ به حملات به تانکرهای نفت، که آن
را دزدی دریایی نامیده است، تهدید کرده بود که دسترسی اوکراین به دریای سیاه را
قطع خواهد کرد.
به گزارش روزنامه گاردین، اوکراین ادعا کرده که این نفتکش
که با نام قندیل شناخته میشود و با پرچم عمان سفر میکند آسیب جدی دیده و نمیتواند
برای هدف مورد نظر خود، یعنی انتقال نفت از روسیه به شرکای تجاریاش استفاده شود. به
گفته Vessel Finder، این نفتکش آخرین بار در ۱۶ دسامبر در بندر سوئز مصر بود و هنگام
بازگشت در سواحل لیبی بود که به آن حمله شد. بر اساس تصاویر ماهوارهای که توسط
خبرگزاری فرانسه تحلیل شدهاند، این نفتکش شب جمعه و در حالی که بیش از ۲۵۰ کیلومتر
از سواحل یونان و لیبی فاصله داشته است، یک دوربرگردان کامل انجام داده است. نفتکش
«قندیل» در حال حاضر در فهرست تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا علیه شناورهای
مرتبط با ناوگان سایه روسیه قرار ندارد، اما شرکتهای اطلاعات دریایی، آن را بهعنوان
یک کشتی با ریسک بالای نقض تحریمها شناسایی کردهاند. کییف پس از انفجار دو
نفتکش خالی، ادعا کرده است که حملات مشابهی به نفتکشهای مرتبط با روسیه در سواحل
دریای سیاه ترکیه انجام شده است.
آتش
پهپادها و بحران سوخت کرملین
هرچند
روسیه با ناوگان سایه در صادرات نفت موفق بوده است اما در داخل کشور، پهپادهای
اوکراینی خواب راحت را از چشم پالایشگاهداران روسی ربودهاند. تقریبا نیمی از
پالایشگاههای روسیه توسط پهپادها و موشکها مورد اصابت قرار گرفتهاند. و اوکراین
همچنان به وارد کردن خسارات مرگبار به زیرساختهای انرژی روسیه ادامه میدهد و
سرعت این حملات در حال افزایش است. حملات هماهنگ پهپادها به پالایشگاههای نفت و
سایر بخشهای سیستم توزیع سوخت روسیه در ماه اوت آغاز شد و تعداد حملات از دو یا
سه حمله در هفته به چهار یا پنج حمله در حال افزایش است. نیروهای اوکراینی میگویند
به زودی این حملات روزانه خواهد بود.
در
پایان ماه اوت، رویترز گزارش داد که حدود ۱۷ درصد از ظرفیت پالایش نفت روسیه حداقل به طور موقت از
کار افتاده است. این رقم اکنون قطعا بیشتر است. برخی گزارشهای تأیید نشده حاکی از
آن است که تا ۴۰ درصد از میزان
پالایش نفت روسیه تأثیر قرار گرفته است و حدود ۲۰درصد هم کاهش پالایش نفت گزارش شده است. سرگئی
واکولنکو از مرکز کارنگی روسیه اوراسیا بر این باور است که این اعداد و ارقام
نوسان دارند زیرا اکثر تاسیسات قابل تعمیر هستند. با این حال، او اذعان میکند که
آنچه اکنون اتفاق میافتد در مقیاسی متفاوت از حملات قبلی است.
بندیکت
جورج، رئیس قیمتگذاری فرآوردههای نفتی اروپا در شرکت اطلاعاتی بازار انرژی آرگوس
مدیا، میگوید که اوکراین۱۶
پالایشگاه از ۳۸ پالایشگاه روسیه را
هدف قرار داده است و اگرچه تعمیرات امکانپذیر است، اما وقتی به صورت مکرر به پالایشگاهها
حمله میشود آسیبها ماندگارتر میشوند. او میگوید به برخی از این پالایشگاهها
تا سه بار حمله شده است. از جمله آنها میتوان به یکی از بزرگترین کارخانههای
فرآوری سوخت روسیه در ریازان اشاره کرد که ۲۰۰ کیلومتر از مسکو فاصله دارد و معمولا میتواند ۳۴۰ هزار بشکه در روز تولید کند. تخریب
واحدهای کراکینگ که نفت خام را به بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما تبدیل میکنند، برای
روسیه یک دردسر بزرگ است زیرا ساخت و بازسازی این تاسیسات بسیار پرهزینه هستند و با
وجود تحریمها جایگزینی آنها را بسیار دشوار میشود. صادرات گازوئیل روسیه از نظر
فصلی در پایینترین سطح خود از سال ۲۰۱۷
قرار دارد و قیمتهای عمدهفروشی به شدت در حال افزایش است. این افزایش قیمت در بخشهای
بزرگی از روسیه احساس میشود، به طوری که صفهای طولانی بیش از یک کیلومتری در پمپ
بنزینها از ولادی وستوک در شرق دور تا ولگا در نزدیکی مسکو دیده میشود. برخی از
مقامات در حال اعمال سهمیهبندی هستند. کریمه تحت اشغال روسیه به ویژه آسیب دیده
است، به طوری که رانندگان تنها میتوانند روزی 30 لیتر سوخت بخرند. قیمت سوخت داخلی
در بالاترین حد خود قرار دارد. در 25 سپتامبر، الکساندر نواک، معاون نخست وزیر روسیه،
در واکنش به این بحران رو به گسترش، ممنوعیت نسبی صادرات دیزل را اعلام کرد و
ممنوعیت قبلی صادرات بنزین را تا پایان سال تمدید کرد. ایستگاههای پمپاژ نفت و
انبارهای ذخیرهسازی نیز تحت تأثیر حملات اوکراینیها قرار گرفتهاند از جمله حملات
گستردهای که در اواسط سپتامبر به پریمورسک، بزرگترین بندر بارگیری نفت روسیه در
دریای بالتیک شده است.
با
این حال واکولنکو میگوید آسیب دائمی به چنین تاسیساتی دشوارتر است و در واقع این
حملات باعث شده استصادرات نفت خام افزایش یابد زیرا نفت کمتری تصفیه میشود. اما
صادرات نفت خام برای روسیه تجارتی با حاشیه سود بسیار کمتر از فروش محصولات تصفیه
شده است.
سر
لارنس فریدمن، استراتژیست بریتانیایی، میگوید: «اوکراینیها در مسیر موفقیت هستند.
روسها مشکل دارند. آنها نمیتوانند جلوی این حملات موفقیتآمیز را بگیرند و
اوکراینیها هم دلیلی برای کوتاه آمدن ندارند.»
به
باور تحلیلگران، مشکل روسیه تعداد زیاد اهداف موجود، وسعت منطقهای که در آن
پراکنده شدهاند و فرسایش قابلیتهای دفاع هوایی روسیه بیش از سه سال جنگ است.
اگرچه
پهپادهای تهاجمی که اوکراینیها استفاده میکنند، نسبتا کند پرواز میکنند و کلاهکهای
جنگی آنها فقط ۶۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم است، اما برد و دقت لازم برای
وارد کردن خسارات جدی را دارند. حدود ۶۰ درصد از حملات عمیق در خاک روسیه توسط پهپادهای اوکراینی Fire Point FP-1 انجام میشود که با محموله کوچکتر میتوانند
به اهدافی در فاصله ۱۵۰۰
کیلومتری در داخل روسیه برسند و دارای نرمافزار پیچیدهای هستند که میتواند
پارازیتهای شدید جنگ الکترونیکی را دفع کند.
اما
نکته مهم آن چیزیست که اولنا کریژانیوسکا، متخصص سیستمهای تسلیحاتی اوکراین، خاطرنشان
میکند که هر FP-1 تنها حدود ۵۵۰۰۰ دلار قیمت دارد و اکنون با نرخ بیش
از ۱۰۰ فروند در روز تولید میشود. اوکراین
از پهپاد سنگینتر و گرانتر Lyutyi هم استفاده میکند که برد ۲۰۰۰ کیلومتری دارد و از یک سیستم بینایی
ماشین برای هدایت آن به سمت هدف استفاده میکند. گزارشهایی وجود دارد مبنی بر اینکه
استفاده از موشکهای کروز FP-5
Flamingo نیز
شروع شده است. این موشکها بسیار سریعتر از پهپاد هستند، تنها ۵۰ متر بالاتر از سطح زمین پرواز میکنند،
بردی بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر دارند
و به لطف کلاهک ۱۱۵۰ کیلوگرمی، قدرت
زیادی دارند. اگر FP-5 توانایی نفوذش به پدافند هوایی روسیه را
اثبات کند، سطح جدیدی از تخریب را به مبارزات اوکراین اضافه خواهد آورد. برد این
موشک به آن اجازه میدهد تا با پرواز در مسیرهای دائما در حال تغییر به سمت هدف، پدافندها
را فریب دهد. شرکت فایر پوینت برای ساخت FP-5
از موتورهای توربوفن بازسازیشده دوران شوروی استفاده میکند و ساخت بدنه فیبر
کربنی آن تنها شش ساعت طول میکشد. شرکت فایر پوینت در حال حاضر روزانه دو یا سه
فروند از FP-5 را تولید میکند، اما انتظار میرود این
تعداد در اواخر این ماه به هفت فروند افزایش یابد.
هر
موشک کروز حدود ۵۰۰۰۰۰ دلار قیمت
دارد. در مقابل، یک موشک تاماهاک آمریکایی چهار برابر آن قیمت دارد، برد کمتری
دارد و بار بسیار سبکتری را حمل میکند، اگرچه احتمالا دقیقتر و سرنگونی آن
دشوارتر است. در حالی که نبرد هوایی استراتژیک روسیه در درجه اول بر ایجاد رعب و
وحشت در شهرها متمرکز است، نبرد هوایی اوکراین مستقیما توانایی روسیه برای ادامه
جنگ، یعنی تاسیسات نفتی این کشور را هدف قرار داده است. هرچند این نوع جنگ قرار نیست
اقتصاد روسیه را به طور کامل متوقف کند. اما آسیب به درآمدهای ارزی که روسیه برای
تامین مالی ماشین جنگس خود به آن وابسته است، بدتر خواهد شد. و مردم عادی روسیه به
طور فزایندهای احساس میکنند که جنگ به خانههایشان رسیده است.
تغییرات
آشکار میشوند
هرچند جناح طرفدار اوکراین بر این باور است که تحریمها تاکنون
نتوانسته است بر روسیه تاثیر عمیقی داشته باشد و خواستار افزایش شدت عمل برای تحریمهای
این کشور شدهاند اما در مقابل برخی هم از ردپای این تحریمها بر اقتصاد روسیه میگویند.
اقتصاد روسیه از زمان تهاجم این کشور به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، دستخوش تغییرات عمیقی
شده است که ناشی از عوامل مرتبط با جنگ و فشارهای اقتصادی خارجی است. تحریمهای بیسابقه اعمال شده توسط
اتحادیه اروپا و برخی کشورهای خارج از این اتحادیه، از دست دادن بازارهای سنتی
انرژی و خروج سرمایهگذاران و ذخایر مالی خارجی، تحولات ساختاری به وجود آورده است
که روندهای توسعه این کشور را برای دههها تغییر شکل خواهد داد. این تحریمها باعث
شدهاند روسیه مجبور به استفاده از ناوگان سایه شود. طبق گزارش S&P Global، امروزه کشتیهای سایه ۱۹ درصد از ناوگان نفتکشهای جهان را
تشکیل میدهند. بخش عمدهای از این رشد ناشی از مجموعهای از نزدیک به ۲۰۰ کشتیست که به بیش از یک کشور تحت
تحریم خدماترسانی میکنند.
علاوه
بر این، تحریمها باعث شده روسیه از دسترسی به فناوریهای مدرن عقب بماند. روسیه
پس از تحریمهای جامع اعمال شده توسط کشورهای غربی، از جمله کشورهای اتحادیه اروپا
و ایالات متحده و ژاپن و کره جنوبی، با محدودیتهای قابل توجهی در دسترسی به فناوری
و خدمات مدرن مواجه شده است. این تحریمها بخشهای مختلفی را هدف قرار دادهاند و
هدف آنها محدود کردن قابلیتهای فناوری و صنعتی روسیه است.
در
دسامبر 2023، اتحادیه اروپا تحریمهای خود را گسترش داد و شامل ممنوعیت فروش، عرضه،
انتقال، صادرات یا ارائه نرمافزارها و خدمات فناوری اطلاعات خاص به نهادهای روسی
شد. این تحریمها نرمافزارهایی را هم در بر میگیرد که برای مدیریت سازمانی و فرآیندهای
طراحی و تولید استفاده میشوند و عملا روسیه را از ابزارهای دیجیتال ضروری برای
استخراج و تولید منابع فسیلی محروم میکنند. اثر تجمعی این تحریمها مانع قابل
توجهی برای بخشهای صنعتی روسیه بوده و توانایی آنها را برای نوسازی و نگهداری زیرساختهای
صنعتی و فناوری خود محدود کرده است؛ به عنوان مثال، با محدود کردن دسترسی به تجهیزات
وارداتی مورد نیاز برای تولید پاکتر یا سیستمهای نظارت بر انتشار گازهای گلخانهای.
این محدودیتها اثرات زیستمحیطی بلندمدتی هم خواهند داشت. از طرفی بین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، روسیه دستخوش تغییرات مالی قابل
توجهی شد که عمیقا بر چشمانداز اقتصادی و زیستمحیطی آن تأثیر گذاشت. از دست دادن
دسترسی به بازارهای مالی خارجی، هم هزینه و هم کمبود سرمایه را افزایش داد و برنامهریزی
سرمایهگذاری بلندمدت را دشوارتر کرد.
روسیه
چه خواهد کرد؟
تمامی
این حملات به معنای افزایش هزینههای صادرات نفت روسیه است. اخیرا نشریه فوربز در
گزارشی در این خصوص نوشته است که با این حملات ریسکهای بالاتر سود هر سفر را کاهش
میدهند. اپراتورها در نتیجه این حملات مجبورند نرخ اجاره روزانه را افزایش دهند و
هزینههای بالاتر سوخت و نگهداری و مسیرهای طولانیتر در دریاهای مواج را تحمل
کنند، عواملی که به طور پیوسته اقتصاد ناوگان سایه روسیه را تضعیف میکند.
جانیس
کلوگه، متخصص روسیه در موسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت، میگوید: حملات شدید
به تانکرهای ناوگان سایه میتواند مسیرهای کلیدی صادرات نفت روسیه را مسدود کند و
پیامدهای مستقیمی برای حجم صادرات و درآمدهای دولتی داشته باشد.
طبق
تحلیل دسامبر 2025 توسط مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، ناوگان سایه روسیه
روزانه حدود 3.7 میلیون بشکه، حدود 65 درصد از صادرات نفت دریایی این کشور، را حمل
میکند و تقریبا 87 تا 100 میلیارد دلار درآمد سالانه ایجاد میکند. در اواخر
نوامبر، سرویس امنیت اوکراین اعلام کرد که به دو نفتکش روسی تحریمشده به نامهای
کایروس و ویرات، در سواحل دریای سیاه ترکیه حمله کرده است. به گزارش روزنامه
فرانسوی لوموند، یک نفتکش دیگر مرتبط با روسیه به نام مرسین، اواخر همان ماه در
حالی که در نزدیکی سنگال لنگر انداخته بود، دچار چندین انفجار شد و محققان و وبلاگنویسان
نظامی روسیه احتمال حمله پهپادی نیروی دریایی اوکراین را که مخفیانه از طریق کشتیهای
غیرنظامی پس از خاموش شدن سیگنال AIS
کشتی انجام شده بود، مطرح کردند.
اثرات
موجی این حمله در حال حاضر توسط اپراتورهای تجاری که به ناوگان سایه روسیه خدمت میکنند،
احساس میشود. به گزارش رویترز، پس از حادثه مرسین در نزدیکی سنگال، شرکت ترکیهای
گروه کشتیرانی بشیکتاش اعلام کرد که تمام عملیات کشتیرانی مربوط به منافع روسیه را
متوقف میکند. در اوایل این ماه، این آژانس از حمله دیگری به یک نفتکش ناوگان سایه
در دریای سیاه با استفاده از پهپادهای Sea Baby
خبر داد و ادعا کرد که کشتی به شدت آسیب دیده است. این الگو نشان میدهد که اوکراین
آماده است نه فقط در آبهای نزدیک به جبهه، بلکه در همه جا به کشتیهای مرتبط با
روسیه حمله کند.
کییف به دنبال قطع درآمدهای نفتی روسیه است که همچنان بودجه جنگ این
کشور را تامین میکند و همزمان فشار بر داراییهای نظامی را افزایش میدهد. البته تثبیت
این استراتژی زمان برده است، زیرا اوکراین باید نشان میداد که مقابله با تشدید
تنش روسیه، واکنش تلافیجویانه غرب را در پی نخواهد داشت. در طول سال ۲۰۲۵، کییف بر حمله به پالایشگاههای نفت
روسیه تمرکز کرد و سپس تمرکز خود را به زیرساختهای صادراتی، از جمله پایانههای
نفتی در بنادری مانند نووروسیسک، تغییر داد. به باور نشریه فوربز، این پیشرفت، نشاندهنده
حرکت از اختلال نمادین در تولید نفت به سمت فشار پایدار بر توانایی روسیه در
پردازش و حمل و نقل صادرات انرژی است.