مصطفی سعیدی کارشناس انرژی
میزان تولید جهانی اوره حدود
210 میلیون تن در سال است
۴۶ درصد اوره جهان از کشورهای خلیج فارس تامین میشود
روند تغییرات قیمت اوره در
سال 2026 میلادی یکی از حادترین شوکهای کالایی دهه اخیر است.
بسته شدن تنگه هرمز
صادرات LNG از قطر و دیگر
کشورهای منطقه را متوقف میکند.
در اقتصاد جهانی، بسیاری از بحرانهای بزرگ از مسیر تاثیر بر عرضه و تقاضا آغاز میشوند. با آغاز جنگ
ناجوانمردانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشور عزیزمان، عبور و مرور از تنگه
هرمز دچار اختلال شد و صادرات کالاهای راهبردی از قبیل، نفت خام، هلیوم، ال ان جی
و مواد پتروشیمی به خصوص اوره متوقف شد. در واقع این آبراه باریک میان ایران و
عمان، یکی از همان گلوگاههایی است که اقتصاد جهانی آسیبپذیری عمیق خود را در
برابرش پنهان نگه داشته بود. اما اکنون آن آسیبپذیری آشکار شده است؛ اوره، کود و ماده اولیه بسیار راهبردی است که زمینهای کشاورزی
جهان بدون آن قادر به تولید مواد غذایی جهت تغذیه هشت میلیارد انسان نخواهند بود.
اوره پرکاربردترین کود نیتروژنی جهان است. هر دانه گندم، هر بوته ذرت،
هر مزرعه برنج، به نیتروژن نیاز دارد و اوره ارزانترین و در دسترسترین منبع آن
است. اما این کود ساده، زنجیرهای از وابستگیهای ژئوپلیتیک را تا به الان به صورت
آشکار بروز نداده بود. میزان تولید جهانی اوره
حدود 210 میلیون تن در سال است که عمده این اوره در کشورهای تولیدکننده به عنوان
مصرف داخلی عرضه میشود.
بر اساس دادههای سازمان بین المللی کود (International
Fertilizer Association) IFA
و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (Food and Agriculture
Organization) FAO
در سال 2025 میلادی، چین با مصرف سالانه حدود ۵۵ میلیون تن (۲۶ درصد
کل جهان) و تولید داخلی نزدیک به ۵۸ میلیون
تن، تنها کشور بزرگ مصرف کننده است که نهتنها خودکفاست بلکه صادرکننده نیز هست.
هند با مصرف ۳۵ میلیون تن (۱۷درصد) و تولید داخلی حدود ۲۵ میلیون تن، سالانه بین ۸ تا ۱۰ میلیون تن کسری دارد و وابستگی بالایی به واردات از خلیج
فارس دارد. آمریکا با مصرف ۱۳ میلیون
تن و تولید داخلی حدود ۱۰ میلیون تن، بخشی
از نیاز خود را از کانادا و خلیج فارس تامین میکند. برزیل با مصرف ۱۲ میلیون تن تقریباً هیچ تولید داخلی
قابلتوجهی ندارد و تقریباً کاملاً به واردات متکی است. پاکستان با مصرف ۶ میلیون تن و تولید محدود داخلی، کسری
قابلتوجهی دارد. اروپا در مجموع حدود ۱۵ میلیون
تن مصرف میکند اما تولید داخلیاش به دلیل گران بودن گاز طبیعی در حال کاهش است.
در مجموع از ۲۱۰ میلیون تن
مصرف جهانی، حدود ۵۵ تا ۶۰ میلیون تن وارد بازار تجارت بینالمللی
میشود که ۴۶ درصد آن از خلیج
فارس تامین میگردد. رقمی که نشان میدهد چرا هر اختلال در این منطقه بلافاصله به
شوک قیمتی جهانی تبدیل میشود.
بر اساس دادههای منتشر شده جهانی، کشورهای
حاشیه خلیج فارس بهتنهایی ۴۶
درصد از تجارت جهانی اوره را تحت اختیار دارند.
علاوه بر این، حدود 20 درصد از کل محمولههای کود جهانی از تنگه هرمز عبور میکند.
این یعنی هر اختلالی در این آبراه، مستقیماً به معنای کاهش عرضه در بازارهای جهانی
است.
جنگ رمضان و اثر آن بر کود اوره
شروع جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، صادرات اوره از کشورهای
حاشیه خلیج فارس (به ویژه ایران، قطر، عربستان و امارات) را با اختلال جدی مواجه کرده
است. برآوردها نشان میدهد حدود ۱۵–۲۰ میلیون تن
اوره در سال از این مسیر صادر میشود که در صورت مسدود شدن، بخش عمده آن از چرخه
تجارت جهانی حذف خواهد شد. این مقدار معادل حدود 30-25 درصد از تجارت جهانی اوره است.
شرکت سابیک عربستان سعودی با ظرفیت 8 میلیون تن در سال در
رتبه اول صادرات محصول اوره در غرب آسیا قرار دارد. با بسته شدن تنگه هرمز و حمله
مستقیم به تاسیسات پتروشیمی در الجبیل علاوه بر قطع صادرات اوره، رسیدن به میزان
ظرفیت تولیدی قبل از جنگ هم در هالهای از ابهام قرار گرفته است. همچنین
شرکت تولید کننده کود صنایع قطر با ظرفیت حدود 5 میلیون تن در سال واقع در امالسعید
به واسطه توقف تولید گاز طبیعی از میدان گازی مشترک پارس جنوبی از مدار تولید خارج
شد. با حمله تاسیسات پتروشیمی عسلویه و ماهشهر در ایران
نیز، به نظر میرسد حدود 5 میلیون تن در سال ظرفیت صادراتی کشور حداقل به مدت یک
سال از مدار تولید خارج شده باشد و حتی پس از بازگشایی تنگه هرمز انتظار میرود
شاهد کسری عرضه از مسیر تنگه هرمز حداقل 15 الی 20 میلیون تن اوره در سال 2026
میلادی در غرب آسیا باشیم.
از طرف دیگر بسته شدن تنگه
هرمز صادرات LNG از قطر و دیگر
کشورهای منطقه را متوقف میکند. کشورهای واردکننده LNG (مانند هند و چین) که از آن به عنوان خوراک واحدهای اوره استفاده
میکنند، با کمبود خوراک مواجه خواهند شد. در کوتاه مدت، این کشورها ممکن است ذخایر LNG یا گاز طبیعی جایگزین داشته باشند. اما در میانمدت، کاهش عرضه LNG میتواند قیمت گاز را افزایش داده و هزینه تولید اوره را بالا
ببرد. در صورت تداوم بحران، ممکن است کاهش شدید در تولید اوره کشورهایی نظیر هند
نیز رخ دهد. با این حال، اثر کلی به مدت زمان بسته شدن تنگه هرمز، ذخایر گاز
کشورهای واردکننده و امکان جایگزینی از مسیرهای دیگر بستگی دارد.
شوک قیمتی: از ۳۵۰ دلار تا ۷۵۰ دلار در کمتر از یک سال
روند تغییرات قیمت اوره در سال 2026 میلادی یکی از حادترین شوکهای
کالایی دهه اخیر است. در ابتدای سال ۲۰۲۶، قیمت
اوره حدود ۳۵۰ دلار در هر
تن بود. شوک اصلی هنگامی فرا رسید که اختلال در تنگه هرمز به وقوع پیوست. این
اختلال سبب شد، قیمت اوره تا ابتدای ماه آوریل به ۷۵۰ دلار در هر تن برسد و افزایشی بیش از دو برابر قیمت
ابتدای سال رخ داد. هر چند بیشترین افزایش
قیمت اوره مربوط به سال 2022 میلادی است که جنگ اوکراین-روسیه آغاز شد و قیمت
تاریخی بیش از 1100 در هر تن شکسته شد.
اخلال در عبور و مرور در تنگه هرمز دقیقاً مقارن با فصل کشت بهاره در
نیمکره شمالی است. جهش قیمت اوره مستقیماً روی قیمت مواد غذایی اثر گذار است. این
اتفاق صرفا یک تغییر قیمت عادی ناشی از بهم خوردن عرضه و تقاضا در یک کالا معمولی
نیست که قابل جبران و جایگزینی سریع باشد. اختلال در تنگه هرمز و جهش قیمت اوره دقیقاً
پیش و همزمان با فصل کشت بهاره در نیمکره شمالی سبب خواهد شد، کشاورزان در این
فصل ناگزیر به تهیه کود اوره با قیمتهای بالاتر باشند. در واقع کشش قیمتی پایین (inelastic
demand) خواهد داشت، زیرا جایگزینی برای آن وجود
ندارد و تولیدکنندگان هزینه بالاتر را میپردازند و ناگزیر آن را به قیمت نهایی
محصول منتقل میکنند.
اقتصاد کشاورزی در معرض فشار
هند با واردات بیش از ۳۰ درصد کود خود از خاورمیانه و تولید
داخلی حدود ۲۵ میلیون تن در برابر مصرف ۳۵ میلیون تن، آسیبپذیرترین کشور در این بحران است. بسته
شدن تنگه هرمز مستقیماً زنجیره تامین کود این کشور را قطع میکند و مستقیماً روی قیمت
غذا در هند فشار میآورد. افزایش هزینه کشاورزی در هند نهتنها امنیت غذایی داخلی
و اشتغال این کشور پر جمعیت را تهدید میکند، بلکه با توجه به نقش هند در بازار
جهانی گندم و برنج، موجی از تورم را به سراسر جهان صادر خواهد کرد. پاکستان هم به عنوان یک
کشور پرجمعیت در همسایگی ایران، میتواند اثر پذیری شدیدی از بابت عدم تولید
محصولات کشاورزی نظیر برنج را دریافت کند.
برزیل با وجود اینکه تقریبا تولید داخلی اوره ندارد و کاملاً به
واردات متکی است، از دو طرف آسیب میبیند: هم از کمبود فیزیکی عرضه ناشی از اختلال
در تنگه هرمز، و هم از جهش قیمت که به ۷۵۰
دلار در تن رسیده است. افزایش هزینه نهاده برای برزیل به معنای گرانتر شدن سویا، ذرت
و گوشت در بازارهای جهانی است.
آمریکا با مصرف سالانه حدود ۱۳ میلیون تن اوره و تولید داخلی حدود ۱۰ میلیون تن، بخشی از نیاز خود را از
واردات تامین میکند و نیواورلئانز بهعنوان هاب اصلی توزیع کود در کشور، مستقیماً
قیمتهای جهانی را به کشاورزان منتقل میکند. جهش 89 درصدی قیمت در این هاب یعنی
کشاورزان ذرت و سویا را در ایالتهای میانه آمریکا در آستانه فصل کاشت بهاره با هزینههای
کود بهمراتب بالاتری خریداری خواهند کرد.
اوره بهعنوان نهاده اصلی کشاورزی، بخش قابلتوجهی از هزینه تولید
محصولات غذایی را تشکیل میدهد. بر اساس اطلاعات حوزه کشاورزی، کودهای نیتروژنی
(که اوره مهمترین آنهاست) معمولاً1۵ تا
۳۰ درصد از هزینه تولید محصولاتی مانند گندم، ذرت
و برنج را شامل میشوند. با افزایش قیمت اوره، میتوان تخمین زد، محصولات نهایی
خوراکی بین 8 تا 17 درصد رشد قیمت خواهند داشت که سبب تورم شدید در اقتصادهایی با
تورم زیر 5 درصد شود.