خاورمیانه
صادرکننده بزرگ اوره و محصولات نیتروژنی است
جنگ در تنگه هرمز تهدیدی بر امنیت غذایی جهان شد
30 درصد از تجارت
جهانی اوره از ایران و کشورهایی میآید که باید از تنگه هرمز عبور کنند.
ترجمه: فاطمه لطفی
اثرات بسته شدن تنگه هرمز مختص آبهای خلیجفارس و دریای
عمان نبود، آنچه که بسته شدن این تنگه با خود آورد، تهدید امنیت غذایی در تمام
دنیا بود. جنگ سوم خلیج فارس در همان ابتدا قیمت کود کشاورزی را 20 تا 30 درصد
افزایش داد. تردد کشتیهای تجاری از طریق تنگه هرمز، بیش از 90 درصد کاهش یافت. تقریبا
یک سوم کودهای مورد نیاز جهان به نحوی وابسته به عبور از این تنگه هستند. در نتیجه
کشاورزان از هند تا شرق آفریقا با وضعیتی دستوپنجه نرم میکنند که پیش از این
کمتر شاهد آن بودهاند: کمبود کود کشاورزی.
طبق گزارش ژورنال آنلاین لویدز لیست، حق بیمه
ریسک جنگ برای کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند ظرف چند روز پس از جنگ، نسبت
به قبل از درگیری 10 برابر شد. قبل از درگیری، یک تانکر با ارزش ۱۲۰ میلیون دلار تقریبا
۴۸۰۰۰ دلار برای پوشش بیمه خلیج فارس پرداخت میکرد. همین کشتی اکنون برای یک
ترانزیت 7 روزه با هزینهای بالغ بر ۱.۲ میلیون دلار مواجه است. نتیجه نه تنها قیمتهای
بالاتر، بلکه زمان تحویل کندتر است به دلیل تغییر مسیر یا تاخیر محمولهها که
دسترسی به کود را درست در زمانی با محدودیت مواجه میکند که کشاورزان باید از آن
استفاده کنند. وقتی قیمت کود افزایش یا عرضه آن کاهش مییابد، قیمت مواد غذایی یک
شبه اوج نمیگیرد، بلکه 6 تا 9 ماه طول میکشد که قیمتهای کود یا کاهش عرضه کود
خود را در مواد غذایی نشان دهند. پیشتر در زمان حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲
حدود 15 درصد از عرضه جهانی کود مختل شد و عاملی برای افزایش شدید قیمت مواد غذایی
شد.
اکنون (28 فروردین) بسته شدن تنگه هرمز باعث شده که یک سوم
کود تجاری جهانی در آغاز فصل کاشت در نیمکره شمالی قطع شود، این درحالیست که
کشورهای منطقه تقریبا هیچ ذخیره استراتژیک و جایگزینی سریعی برای این کود ندارند.
هرچند پاکستان توانست یک آتشبس اولیه دو هفتهای بین ایالات متحده و ایران برقرار
کند اما اقتصاددانان حوزه کشاورزی هشدار میدهند که این مهلت احتمالا برای محافظت
کامل از فصل کشت ۲۰۲۶ موثر واقع نشود. اقتصاددانان معتقدند که بیمههای حملونقل،
پوشش ریسک را قیمتگذاری میکنند، نه بیانیههای دیپلماتیک را. آمارها نشان میدهند
بسیاری از کشاورزان احتمالا تصمیم گرفتهاند میزان سطح زیرکشت زمینهای خود را
کاهش دهند و این خود به معنی کاهش تولید غذا و درنتیجه افزایش قیمت آن است. حال
این افزایش قیمت کود کشاورزی را باید در کنار افزایش قیمت سوخت حمل و نقل قرار داد
که در کنار هم با اثر تشدید کنندگی به ظهور قیمتهای جدیدی در بازار مواد غذایی
منجر خواهند شد.
صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی و برنامه
جهانی غذا در بیانیه مشترکی که اوایل آوریل منتشر کردند تاکید داشتند که: «جنگ
خاورمیانه در حال حاضر یکی از بزرگترین اختلالات را در بازارهای جهانی انرژی در
تاریخ مدرن ایجاد کرده است. افزایش شدید قیمت نفت، گاز و کود، همراه با تنگناهای
حمل و نقل، ناگزیر منجر به افزایش قیمت مواد غذایی و ناامنی غذایی خواهد شد.» کریستالینا جورجیوا،
مدیر عامل صندوق بینالمللی پول، در مصاحبه با رویترز گفته بود که «اکنون همه راهها
به قیمتهای بالاتر منتهی میشود»، و مدیر
عامل جیپیمورگان هم هشدار داد که این درگیری میتواند تورم شدیدتری را ایجاد خواهد
کرد.
کدام کشورها متضرر شدند؟
برای روشنتر شدن ابعاد این بحران بهتر است چند کشور منطقه
را بررسی کنیم.
ابتدا از همسایه ایران، ترکیه شروع میکنیم. این
کشور از پیش از جنگ خاورمیانه درگیر تورم سالانه 33 درصدی مواد غذایی بوده است.
حالا وضعیت تورم این کشور بدتر شده است. بر اساس گزارش گوبرتاش، تولیدکننده دولتی کود
در ترکیه، که بیش از 30 درصد بازار کشاورزی این کشور را در اختیار دارد تقاضای
روزانه کشاورزان بلافاصله پس از شروع درگیریهای غرب آسیا دو برابر شد، زیرا توزیعکنندگان
خصوصی کود فروش خود را کاهش داده یا متوقف کردند. دولت ترکیه مجبور شد که تعرفه
واردات اوره را ظرف چند روز کاهش دهد. ترکیه 40 درصد از اوره خود را در سال 2025
از کشورهای حوزه دریای عمان و خلیج فارس تامین کرده است و این درحالیست که این
کشور خود یک تولیدکننده بزرگ کشاورزی است و کاهش عرضه کود به معنی یک شوک بزرگ به کشاورزی
و صادرات ترکیه خواهد بود.
اما به هند برویم. در این کشور فصل خریف در کشاورزی
وجود دارد که از ژوئن تا سپتامبر ادامه دارد و در طی آن با کاهش میانگین دمای فصلی
منطقهای به حدود ۲۵ درجه سانتیگراد، چرخه کاشت موسمی در ژوئن و ژوئیه شروع و محصولات
در اکتبر برداشت میشود. اکنون این چرخه با وقوع جنگ در خاورمیانه با اختلال مواجه
میشود. این کشور 90 درصد از مواد اولیه کود خود را وارد میکند. کود پتاس هم به
طور کامل از خارج از کشور وارد میشود.
هند سعی کرد به سرعت با این بحران مقابله کند. دولت شروع به
واردات کود کرد، روش تامین کود را از طریق روسیه و مراکش از مسیر دریایی دماغه "امیدنیک" متنوع کرد و تولید اوره
داخلی را نیز از طریق خرید اضطراری گاز ۲۳ درصد افزایش داد. تا اواسط ماه مارس، ذخایر
کود در سطح بیسابقهای قرار داشت: اوره افزایش یافت، دیآمونیوم فسفات بیش از دو
برابر شد و حجم نیتروژن، فسفر و پتاسیم در بالاترین حد خود قرار گرفت. از این رو
کارشناسان بر این باورند که هند در فصل خریف ۲۰۲۶ با کمبود کود مواجه نمیشود. اما
این ثابت نگه داشتن و یا کاهش قیمت کود، هزینهای هم دارد. خطری که حالا هند را
تهدید میکند از کمبود آشکار کود به افزایش هزینه تضمین عرضه کود تغییر کرده است.
هزینه تهیه هر تن کود بالا رفته و یارانه آن بیشتر شده است. ذخایر پتاس هند رو به کاهش
است. هزینه یارانه کود هند، که در حال حاضر حدود ۵۰ میلیارد دلار در سال است، احتمالا
با افزایش هزینههای واردات، بیشتر افزایش یابد.
کشاورزان هندی حالا با افزایش قیمت کود و کاهش عرضه، با یک
انتخاب ساده روبرو هستند: کمتر استفاده کنند یا پول بیشتری بپردازند. انتخاب هر
کدام که باشد عواقب آن در زمان برداشت خود را نشان خواهد داد؛ احتمالا با افزایش
قیمت مواد غذایی.
منطقه دیگری که نگرانی بینالمللی را به همراه دارد کشورهای
جنوب صحرای آفریقا هستند. کمیته بینالمللی نجات که یک سازمان غیرانتفاعی است
محاسبه کرده که ژوئن ماهی است که یک بمب ساعتی امنیت غذایی در این منطقه شروع به
انفجار خواهد کرد، زیرا برداشت ضعیف ناشی از توقف تحویل کود به کشاورزان زندگی میلیونها
نفر را به سمت گرسنگی شدید سوق میدهد. از طرفی هزینههای حمل و نقل برای کشورهای
محصور در خشکی هم احتمالا ۳۰ تا ۸۰ درصد افزایش مییابد. و هزینه واردات مواد غذایی
به ویژه برای کشورهای شمال آفریقا که به واردات گندم وابسته هستند، به طور قابل
توجهی بالا خواهد رفت.
از سال ۱۹۶۴، برنامه همکاری فنی و اقتصادی هند، متخصصان
کشاورزی آفریقا را در زمینه آبیاری، مدیریت خاک و تولید محصولات کشاورزی آموزش
داده و کشورهای آفریقایی را در طول شش دهه همکاری جنوب-جنوب به بزرگترین ذینفعان
خود تبدیل کرده است. روشهای انقلاب سبز که بازده محصولات کشاورزی هند را متحول
کرد، از طریق همین کانال به کشاورزان آفریقایی منتقل شد. اکنون هر دو منطقه به طور
همزمان تحت تاثیر قرار گرفتهاند و توانایی هند برای گسترش این همکاری، درست زمانی
که آفریقا بیشترین نیاز را به آن دارد، در حال کاهش است.
از طرفی عربستان سعودی و قطر با هم یک پنجم صادرات
کود نیتروژن جهانی را از طریق شرکت آگری-نوترینت سابیک و شرکت کود قطر در اختیار
دارند، و هر دو شرکت در این جنگ با خاموش شدن پایانههای صادراتی خود مواجه شدهاند.
ایران در این جنگ تحمیلی و در پاسخ به حملات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به
پالایشگاهها و پتروشیمیهای خود، با حملات پهپادی و موشکی مجتمع سابیک در جبیل، قلب
صنعتی تولید پتروشیمی عربستان، را به آتش کشید. سابیک به دنبال قراردادهای بلندمدت
با آژانسهای تدارکات هند و بانکهای توسعه کشاورزی آفریقا بود. این مذاکرات اکنون
متوقف شده است. کشورهای خلیج فارس که تا قبل از این جنگی که بر ایران تحمیل کردند
خود کود مورد نیاز جهان را تولید میکردند، اکنون حتی برای تامین نیازهای خود هم
با مشکل مواجه شدهاند.
اعداد و ارقام قیمتها چه تغییری داشت؟
همانطور که ذکر شد از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران
در ۲۸ فوریه، قیمت کود به شدت افزایش یافته و از آنجایی که قراردادهای آتی کود نسبت به سایر
کالاها، نقدشوندگی کمتری دارند، همین امر باعث شده قیمتها مبهمتر شوند. در این
بین تحلیلگران شبکه خبری سیانبیسی نوشتند که شاهد افزایش قیمت اوره گرانول FOB در مصر بودهاند
به عنوان یکی از پیشگامان تولید کودهای نیتروژنی به حدود ۷۰۰ دلار در هر تن متریک،
در حالی که این رقم قبل از شروع جنگ ۴۰۰ تا ۴۹۰ دلار بود.
آکسفورد اکونومیکس هم مینویسد که قیمت اوره و آمونیاک از
زمان شروع جنگ به ترتیب حدود ۵۰ و ۲۰ درصد افزایش یافته است. قیمت سایر کودها، مانند
پتاس و گوگرد نیز روندی افزایشی داشته است.
خاورمیانه صادرکننده بزرگ اوره و محصولات نیتروژنی است. به
گفته کریس لاوسون، معاون رئیس بخش اطلاعات بازار و قیمتها در CRU، که شرکت تحلیل
دادههای بازار است، میگوید: «با بسته شدن تنگه هرمز، بخش بزرگی از تجارت جهانی
در حال حاضر قادر نیست محصولات تولیدی خود را به بازارهای جهانی بفرستد. از سویی
حدود 30 درصد از تامینکنندگانی که صادرات کود داشتند یعنی عربستان سعودی، قطر و
بحرین و ایران، در حال حاضر در بازار حاضر نیستند». به گفته این تحلیلگر ایران تولیدکننده
مهم کودهای نیتروژنی و یکی از بزرگترین صادرکنندگان این نوع کودها در سطح جهان
است.
بنا بر گزارش سیانبیسی نیوز، بخش زیادی از عرضه کود
جهانی حالا در معرض خطر قرار گرفته است بهاین دلیل که 30 درصد از تجارت جهانی
اوره از ایران و کشورهایی میآید که باید از تنگه هرمز عبور کنند.
نیتروژن ماده مغذی اصلی مورد نیاز یک محصول کشاورزی است.
برای رشد و ذخایر این محصول در سطح جهان روبهروز در حال کاهش است. بنابراین تاثیر
این کاهش عرضه بر بازده محصول و از دست دادن تولید محصول تا آخر سال زراعی مشخص
نخواهد بود. به این ترتیب در آخر سال زراعی بحران اصلی نمودار خواهد شد.
دیوید هیل، مدیر مشترک سبد سهام استراتژی منابع طبیعی جهانی
در Ninety One، میگوید: کودهای نیتروژنی چون اوره در خط مقدم بحران خاورمیانه
قرار دارند زیرا برخلاف سایر گروههای کودی مانند پتاس و فسفات، نیتروژن تنها عنصری
است که باید هر سال به گیاه برسد. میتوان یک فصل کودهای پتاس یا فسفات را نادیده گرفت
و به گیاه نرساند اما نمیتوان یک فصل کود نیتروژن به گیاه نرساند.
با توجه به اینکه کشاورزان نیمکره شمالی این روزها باید
کوددهی مزارع خود را شروع کنند و با توجه به این که اوره، یکی از پرکاربردترین
کودهای جهان، در رشد محصولات مختلف از جمله ذرت، گندم، کلزا و برخی میوهها و سبزیجات
استفاده میشود، بحران عرضه کود برای بسیاری از کشاورزان این نیمکره از حالا شروع
شده است.
به گفته تحلیلگران ارتباط مستقیمی بین کاربرد نیتروژن و
عملکرد کشاورزی وجود دارد. به همین دلیل است که این تحلیلگران بحران فعلی حاصل از
حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و تاثیر آن بر بازار جهانی کود را بسیار بدتر
از بحران زمان حمله روسیه به اوکراین در چهار سال پیش میدانند.
وقتی مسکو در اوایل سال 2022 به اوکراین حمله کرد، این دو
کشور صادرکنندگان اصلی کود بودند و روسیه بخش قابل توجهی از تولید جهانی پتاس را
به خود اختصاص میداد. تحریمها علیه صادرات روسیه فشار را بر بازاری که از قبل
کمبود داشت، افزایش داد و قیمتها را بالاتر برد. بنابراین اکثر معاملات آتی کود
در هفتههای پس از شروع جنگ اوکراین شاهد رشد قیمت دو رقمی بودهاند. حال
تحلیلگران بر این باورند که بحران خاورمیانه این قیمتها را بیش از گذشته تحت
تاثیر قرار خواهد داد.
سارا مارلو، رئیس جهانی قیمتگذاری کود در آرگوس، بر این
باور است که بحران در حال وقوع در خاورمیانه تاثیر بیشتری بر تجارت کود خواهد داشت
نسبت به بحرانی که جنگ روسیه و اوکراین به وجود آورد. به گفته وی، 50 درصد از کل
گوگرد معامله شده در سطح جهان از خاورمیانه میآید. برای اوره، حدود یک سوم از کل
اوره معامله شده در سطح جهان از خاورمیانه میآید و برای آمونیاک، نزدیک به 25
درصد از صادرات مربوط به خاورمیانه است. بنابراین، بحران بسیار بزرگتر و بسیار
قابل توجهتر از بحران اوکراین است زیرا بر چندین تولیدکننده تاثیر میگذارد.
به گفته مارلو «بازار گوگرد پیش از شروع این بحران نیز از
نظر ساختاری در تنگنا بود و ما در ژانویه شاهد اوجگیری قیمتها بودیم. اکنون شاهد
تعطیلی بیشتر تولید و ناتوانی محصولات صادراتی در خروج از منطقه هستیم، بنابراین
کمبود بیشتری در دنیا وجود دارد و در نتیجه میتوانیم شاهد افزایش بیشتر قیمتها
باشیم».
تولید کود نیز به دلیل کمبود گزینههای ذخیرهسازی برای
محصولاتی که قابل حمل نیستند و تعطیلی برخی از تاسیسات انرژی در خاورمیانه، با
مشکل مواجه شده است.
اوایل این ماه، شرکت قطرانرژی اعلام کرد که پس از تصمیم خود
برای توقف تولید گاز طبیعی مایع، تولید پاییندستی اوره را متوقف خواهد کرد. در همین
حال، خبرگزاری رویترز گزارش داد که چین، یکی دیگر از صادرکنندگان بزرگ کود، محدودیتهایی
را برای صادرات وضع کرده است تا از بازار داخلی خود در برابر کمبودها محافظت کند.
نگرانی از امنیت غذایی
آیا امنیت غذایی به خطر خواهد افتاد؟ بستگی دارد خطر برای
امنیت غذایی را چگونه معنی کنیم. اگر خطر برای امنیت غذایی به معنی نبود یا کمبود
مواد غذایی باشد، جواب سوال احتمالا «خیر» است. بحران اصلی مربوط به قیمت مواد
غذایی و در نتیجه قابلخریداری بودن مواد غذایی برای بخش بزرگی از جوامع مخصوصا در
کشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه است. به گفته تحلیلگران، جهان در حالی وارد
سال 2026 شد که بازارها ذخایر نسبتا بالایی از کالاهای اساسی غذایی داشتند که
اکنون میتواند به جبران برخی از کمبودهای موادی مانند ذرت، گندم، سویا و برنج کمک
کند. این تحلیلگران بر این باورند که بازده کشاورزی امسال 5 درصد تحت تاثیر قرار گیرد،
که به معنی گرسنگی نیست، اما تورم مواد غذایی را شاهد خواهیم بود و احتمالا بازارهای
نوظهور بیشتر تحت تاثیر خواهند بود. اما مشکل بزرگ این است که کشورهای فقیرتر جهان
اغلب بیشتر در معرض این بحرانها هستند. برخی از کشورهای فقیر آفریقایی که غلات زیادی
وارد میکنند حتما با تورم مواد غذایی مواجه خواهند بود. از طرفی کشور هند که
کودهای نیتروژنی و نیز گاز طبیعی را برای تولید داخلی وارد میکند، نیز با کمبود
شدید مواجه است. و بازارهای نوظهور شرق سوئز و جنوب جهان کشورهایی هستند که قدرت
تحمل قیمتهای تورمی را ندارند. به باور کارشناسان حتی ایالات متحده هم کاملا از پیامدهای
شوک قیمت کود در امان نبوده و با این که آمریکا مقدار زیادی از کود نیتروژن خود را
تولید میکند، این کشور هم در تولید کود، خودکفایی ندارد. طبق گفته موسسه کود ایالات
متحده، حدود یک سوم کودهای نیتروژنی، فسفات و پتاس مورد استفاده در آمریکا وارداتی
هستند. به طوری که بر اساس گزارشهای منتشر شده ۵۴ گروه کشاورزی اخیرا در نامهای
به دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، خواستار کمکهای ضروری بازار برای
کشاورزان آمریکایی در بحبوحه افزایش قیمت سوخت و کود شدند. بر این اساس، با شروع
فصل کاشت در بیشتر مناطق ایالات متحده، بسته شدن تنگه هرمز باعث افزایش شدید قیمت
سوخت و کود شده است. اختلالات حمل و نقل دریایی ناشی از حمله به ایران، عواقب قابل
توجهی برای امنیت غذایی هم در ایالات متحده و هم در سراسر جهان دارد.