تازهترین گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA) نشان میدهد اگرچه بازار جهانی نفت پس از بازگشایی مسیر صادرات از تنگه هرمز تا حدی از شوک جنگ فاصله گرفته و افزایش عرضه، افت قیمت نفت و رشد صادرات از خلیج فارس را به دنبال داشته است، اما هنوز نمیتوان از بازگشت ثبات سخن گفت. حملات اوکراین به زیرساختهای نفتی روسیه، کمبود عرضه فرآوردههای نفتی و ازسرگیری تنشها در خلیج فارس، همچنان از مهمترین ریسکهایی هستند که میتوانند معادلات بازار را تغییر دهند. بر همین اساس، آژانس بینالمللی انرژی معتقد است آینده بازار بیش از هر چیز به وضعیت تنگه هرمز و کاهش تنشهای ژئوپلیتیکی گره خورده است.
به گزارش «نفت ما»، تازهترین گزارش آژانش بینالمللی انرژی(IEA) نشان میدهد که عرضه جهانی نفت در ماه ژوئن (خرداد–تیر) با جهشی چشمگیر، ۴.۱ میلیون بشکه در روز افزایش یافت و به ۹۸.۸ میلیون بشکه در روز رسید اما عامل اصلی این افزایش، ازسرگیری جریان نفت از تنگه هرمز بود که زمینه را برای بهبود نسبی تولید در کشورهای حاشیه خلیج فارس فراهم کرد.
با این حال، تولید جهانی همچنان حدود ۹.۴ میلیون بشکه در روز پایینتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند میانگین عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ به ۱۰۲.۶ میلیون بشکه در روز برسد که همچنان حدود ۳.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از سطح پیش از جنگ خواهد بود. البته تحقق این پیشبینی به کاهش سریع تنشهای نظامی ازسرگرفتهشده بستگی دارد و در صورتی که شرایط ترانزیت نفت بهبود یابد و عبور محمولهها با محدودیت کمتری انجام شود، عرضه جهانی در سال ۲۰۲۷ میتواند ۷.۵ میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کند.
افزایش کرکاسپرد در سایه کمبود عرضه فرآوردههای نفتی
بر اساس این گزارش، «کرکاسپرد» (شاخصی برای سنجش حاشیه سود ناخالص پالایشگاه از تبدیل نفت خام به فرآوردههایی مانند بنزین و گازوئیل) در اوایل ژوئن (خرداد) به بالاترین سطح چهار سال اخیر رسید. دلیل این افزایش آن بود که رشد عرضه نفت خام، قیمت نفت را بهشدت کاهش داد، در حالی که بازار فرآوردههای نفتی همچنان با محدودیت عرضه روبهرو بود.
اگرچه در همان ماه، فعالیت پالایشگاههای جهان به ۱.۵ میلیون بشکه در روز افزایش یافت، اما در مقایسه با سال گذشته خود و در همان بازه زمانی، شش میلیون بشکه کمتر بود. در شرایطی که پالایشگاههای صادراتمحور خاورمیانه هنوز فعالیت عادی خود را از سر نگرفتهاند، ظرفیت پالایشی روسیه بر اثر حملات محدود شده و پالایشگاههای آسیایی همچنان با نرخ بهرهبرداری پایینتری فعالیت میکنند. بر این اساس، انتظار میرود حجم پالایش جهانی در سال جاری ۲.۴ میلیون بشکه در روز کاهش یابد و در سال ۲۰۲۷، ۳.۱ میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کند.
افزایش ذخایر نفت برای نخستین بار در چهار ماه اخیر
دادههای(IEA) بیانگر آن است که موجودی قابل مشاهده نفت در جهان نیز در ماه ژوئن برای نخستین بار طی چهار ماه، ۲۱ میلیون بشکه افزایش یافت. علت اصلی این رشد، افزایش قابل توجه حجم نفت در حال حمل روی آب بود که اثر کاهش مستمر ذخایر نفتی مستقر در خشکی را خنثی کرد. پس از کاهش ۷۳ میلیون بشکهای ذخایر در ماه مه (اردیبهشت–خرداد)، مجموع ذخایر کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در ماه ژوئن ۶۲ میلیون بشکه دیگر کاهش یافت و برآورد این است که ۴۴ میلیون بشکه از این کاهش، ناشی از آزادسازی ذخایر دولتی بوده باشد. ذخایر نفت خام کشورهای غیرعضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز در همین ماه ۳۷ میلیون بشکه کاهش یافته که عامل اصلی آن، افت ۴۱ میلیون بشکهای ذخایر چین بوده است.
قیمت شاخصهای نفت خام در ماه ژوئن همچنان روند نزولی داشت و تمام افزایش قیمت ناشی از جنگ را از دست داد. افزایش تردد نفتکشها از خلیج فارس و تغییر تمرکز بازار به سمت احتمال شکلگیری مازاد عرضه، از مهمترین عوامل این کاهش بود. قیمت نفت خام شاخص «برنت دریای شمال» نسبت به ماه قبل ۲۲ دلار در هر بشکه کاهش یافت و به حدود ۶۸ دلار در هر بشکه رسید. همزمان، ساختار زمانی قیمتهای کوتاهمدت بار دیگر وارد وضعیت «کنتانگو» شد (شرایطی که در آن قیمت نفت برای تحویل در آینده از قیمت نقدی یا تحویل فوری بالاتر است و معمولاً میتواند نشانهای از وفور عرضه در بازار باشد).
پایان آرامش کوتاه بازار نفت
آژانس بینالمللی انرژی معتقد است که پس از توافق موقت آتشبس میان ایالات متحده و ایران روند نزولی قیمت نفت شتاب بیشتری گرفت و نتیجه آن شد که قیمت نفت برنت دریای شمال طی این دوره ۳۱ دلار در هر بشکه کاهش یافت و به 68 دلار در هر بشکه برسد که پایینترین قیمت از ژانویه (دیماه) محسوب میشود.
با این حال، نقض توافق آتشبس و تشدید دوباره درگیریها در روزهای هفتم و هشتم ژوئیه (۱۶ و ۱۷ تیر) چشمانداز بازار را بار دیگر مبهم و قیمت نفت برنت را در محدوده 77 دلار قرار داد.
شتاب صادرات از خلیج فارس
با لغو موقت محدودیتهای آمریکا بر صادرات نفت ایران و ازسرگیری تردد نفتکشها در تنگه هرمز، نفتکشهایی که در منطقه متوقف شده بودند با سرعت بیشتری مسیر خروج را در پیش گرفتند. در نتیجه، صادرات نفت از منطقه خلیج فارس ۶.۵ میلیون بشکه در روز افزایش یافت و به ۱۶.۱ میلیون بشکه در روز رسید. با وجود این، حجم صادرات همچنان فاصله قابل توجهی با میانگین ۲۴ میلیون بشکه در روز پیش از آغاز جنگ داشت.
در همین حال، تولید کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز ۳.۵ میلیون بشکه در روز افزایش یافت، اما سطح تولید این کشورها همچنان ۱۱.۴ میلیون بشکه در روز پایینتر از دوران پیش از جنگ باقی ماند.
همزمان با حرکت ناوگان بزرگی از نفتکشها به سوی مراکز پالایشی در نقاط مختلف جهان، موجودی قابل مشاهده نفت در ماه ژوئن برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ افزایش یافت. حجم نفت در حال حمل روی آب ۱۱۷ میلیون بشکه افزایش پیدا کرد و از کاهش حدود ۹۶ میلیون بشکهای ذخایر زمینی پیشی گرفت. این کاهش ذخایر زمینی شامل برداشت ۴۴ میلیون بشکهای از ذخایر دولتی کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی بود. در حالی که حجم قابل توجهی نفت خام وارد بازار شد، فعالیت پالایشگاهها و عرضه فرآوردههای نفتی با سرعت بسیار کمتری به این افزایش عرضه واکنش نشان داد. صادرات فرآوردههای پالایشی و گاز مایع (LPG) از منطقه خلیج فارس در ماه ژوئن همچنان کمتر از نصف سطح پیش از جنگ بود.
پارادوکس بازار نفت
در ادامه این گزارش آمده است که به دنبال این تحولات، شکاف میان وضعیت بازار نفت خام و بازار فرآوردههای نفتی بیش از گذشته نمایان شده و باوجود آنکه عرضه نفت خام در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارد، بازار فرآوردههایی مانند بنزین، گازوئیل و سوخت جت همچنان با محدودیت عرضه روبهرو است
از سوی دیگر، تشدید حملات اوکراین به پالایشگاهها و زیرساختهای صادراتی روسیه نیز فشار بیشتری بر بازار فرآوردههای نفتی وارد کرده است. این حملات، هم صادرات فرآوردههای نفتی روسیه و هم عرضه سوخت در بازار داخلی این کشور را تحت تأثیر قرار داده و محدودیت عرضه در بازار جهانی را تشدید کرده است.
براساس این گزارش، روند بهبود تقاضای جهانی نفت از کف ۹۷.۹ میلیون بشکه در روز در ماه مه آغاز شده که ۵.۳ میلیون بشکه در روز کمتر از مدت مشابه سال قبل بود. پیشبینی میشود تا ماه اکتبر (مهر–آبان)، تقاضای جهانی بیش از هشت میلیون بشکه در روز نسبت به کف ماه مه افزایش یابد و برای اولین بار از ماه فوریه (بهمن–اسفند)، از سطح ثبتشده در سال ۲۰۲۵ فراتر رود.
به باور آژانس، افزایش مصرف سوخت همزمان با اوج سفرهای تابستانی و همچنین آزاد شدن تقاضای انباشته (تقاضایی که به دلیل جنگ، محدودیت عرضه یا نااطمینانی بازار به تعویق افتاده بود)، میتواند روند بهبود مصرف نفت را تقویت کند. با این حال، پیشبینی میشود تقاضای جهانی نفت در سال جاری بهطور متوسط یک میلیون بشکه در روز کاهش یابد و سپس در سال ۲۰۲۷، بار دیگر با رشد دو میلیون بشکه در روزی همراه شود.
سرنوشت بازار نفت در انتظار وضعیت هرمز
در ادامه گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA) آمده است که شکاف میان بازار نفت خام و بازار فرآوردههای نفتی، حاشیه سود پالایشگاهها و کرکاسپردها را تا اوایل ژوئیه به بالاترین سطح چهار سال اخیر رساند. هرچند با افزایش تولید پالایشگاهها، نگرانیها درباره کمبود سوخت جت تا حدی کاهش یافته است، اما بازار بنزین و گازوئیل همچنان با محدودیت عرضه روبهرو است و کرکاسپرد بنزین روندی افزایشی را تجربه میکند.
بر اساس این گزارش، توازن بازار جهانی نفت تا اواخر سال میتواند دوباره به سمت مازاد عرضه حرکت کند اما تحقق این سناریو به بازگشت عبور نفتکشها از تنگه هرمز به شرایط عادی وابسته است. عادی شدن تردد امکان راهاندازی دوباره میادین نفتی را برای تولیدکنندگان فراهم میکند و به پالایشگاههای خاورمیانه و سایر مناطق نیز اجازه میدهد صادرات فرآوردههای نفتی را از سر بگیرند.
با این حال، ازسرگیری درگیریها در خلیج فارس نشان میدهد که عادی شدن بازار نفت همچنان با ریسکهای جدی مواجه است. به همین دلیل، دستیابی به یک توافق صلح پایدار نقش تعیینکنندهای در بازگشت تولید، صادرات و فعالیت پالایشگاهها به شرایط عادی خواهد داشت؛ در غیر این صورت، بازار جهانی نفت همچنان با ابهام در سمت عرضه و نوسان قیمتها روبهرو خواهد بود.