نگاهی به فناوری‌های جذب، ذخیره‌سازی و بهره‌برداری کربن و نقش آن در گذار انرژی

محمد نام‌خواه، دانشجوی کارشناسی ارشد تبدیل انرژی، دانشگاه تهران

علی شاه‌حسینی، کنشگر و پژوهشگر گذار انرژی

معمولاً نام کربن‌دی‌اکسید (یا به اختصار کربن) که به گوشمان می‌خورد، ذهنمان بی‌اختیار به سوی دود، آلودگی و گرمایش زمین می‌رود. در نگاه نخست، کربن عنصری مزاحم، ناخواسته و حتی خطرناک به نظر می‌رسد؛ عنصری که بیش از هر چیز با بحران و تغییرات اقلیمی و زخم‌های محیط‌زیستی شناخته می‌شود. اما کربن، پیش از آنکه متهم امروز جهان باشد، یکی از پایه‌های اصلی زندگی و تمدن انسانی بوده است؛ عنصری که هم در تار و پود حیات جاری است و هم در بنیان نظام مدرن انرژی. در دو سده گذشته، کربن ستون فقرات تمدن صنعتی بوده است؛ از زغال‌سنگ و نفت گرفته تا گاز طبیعی، بخش عمده رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و رفاه مدرن بر پایه سوخت‌های کربنی شکل گرفته است. با این حال، همین عنصر که موتور پیشرفت بشر بوده، امروز در مرکز یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های جهانی یعنی تغییرات اقلیمی قرار دارد. از این رو، گذار انرژی را نمی‌توان صرفاً جایگزینی چند منبع انرژی با منابعی دیگر دانست؛ این گذار در اصل بازتعریف نقش کربن در اقتصاد، فناوری و آینده توسعه انسانی است. رشد جمعیت و افزایش تقاضای انرژی، جوامع را همچنان به سوخت‌های فسیلی وابسته کرده و بحران‌های اقلیمی را تشدید نموده است. گذار به سوی انرژی‌های کم‌کربن برای حفظ تعادل اکوسیستم‌ها ضرورتی انکارناپذیر است. در این مسیر، علاوه بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های جذب و ذخیره‌سازی کربن‌دی‌اکسید نقشی کلیدی یافته‌اند. این فناوری‌ها با جداسازی و ذخیره‌سازی کربن‌دی‌اکسید یا استفاده مجدد از آن، رویکرد سنتی به این گاز را از یک آلاینده به منبعی ارزشمند و قابل مدیریت تغییر داده‌اند. به کارگیری این رویکرد، ضمن کاهش پیامدهای مخرب زیست‌محیطی، گذار به نظام‌های انرژی پایدار را تسهیل و بهینه می‌کند. همانطور که در شکل 1 مشاهده می‌گردد که با یک روند کاملا صعودی در میزان انتشار کربن‌دی‌اکسید روبرو هستیم و در سال 2024 حدود 8/37 گیگاتن کربن‌دی‌اکسید در جو انتشار یافته است. این روند بر این موضوع تاکید می‌کند که اگرچه هنوز فناوری‌های جذب کربن از نظر اقتصادی به‌صرفه نیستند، اما حرکت به این سمت و سو به‌دلیل انتشار بیش از حد گازهای گلخانه‌ای و تغییرات اقلیمی، امری اجتناب‌ناپذیر است. بر اساس آمارهای منتشرشده از همین آژانس، در سال 2022 میزان جذب کربن برابر 45 میلیون تن بوده است و انتظار می‌رود که در راستای هدف انتشار کربن صفر در سال 2050، این مقدار به 6000 میلیون تن کربن برسد.

منابع تولید و جذب کربن

کربن‌دی‌اکسید از منابع مختلفی تولید می‌شود و امکان جذب آن وجود دارد. معمولا کربن‌دی‌اکسید در ترکیبی از گازها قرار دارد و باید آنرا با روش‌های مختلف جذاب کرد. معمولا هرجا اسمی از سوخت‌های فسیلی باشد، آنجا ردپایی از کربن‌دی‌اکسید وجود دارد. اصلی‌ترین منابع جذب کربن، گازهای حاصل از احتراق سوخت‌های فسیلی می‌باشند.

صنایعی با پتانسیل جذب کربن بالا

صنعت سیمان: صنعت تولید سیمان به‌عنوان یکی از بزرگترین منابع تولید کربن‌دی‌اکسید شناخته‌ می‌شود. به‌طور تقریبی به‌ازای هر تن سیمان، 6/0 تا 8/0 تن کربن‌دی‌اکسید منتشر می‌شود که با توجه به میزان تولید 1/4 گیگاتنی سیمان در سال 2020، مقدار بسیار بالایی کربن‌دی‌اکسید نیز در این صنعت تولید می‌گردد که نمایان‌گر پتانسیل بالای این صنعت برای به‌کار بردن تکنولوژی جذب کربن می‌باشد.

صنعت فولاد: میزان انتشار کربن به ازای هر تن فولاد از برخی دیگر از محصولات شاید مقدار کمتری داشته باشد اما، صنایع فولاد در سال 2024 با انتشار  2600 میلیون تن کربن‌دی‌اکسید، مسئول انتشار 8 درصد از کل کربن‌دی‌اکسید جهانی بوده است.

پالایشگاه‌ها: پالایش نفت به‌عنوان یکی از فرایندهای انرژی‌بر در صنعت شناخته می‌شود.پالایشگاه‌های نفت حدود ۱۰ درصد از انتشار کربن صنعتی و حدود ۲ درصد از کل انتشار جهانی کربن را به خود اختصاص می‌دهند که عمدتاً از بویلرها، کوره‌ها و گرم‌کن‌ها ناشی می‌شود.

نیروگاه‌های فسیلی: در سال 2023 بیش از 38 درصد از کربن‌دی‌اکسید منتشرشده در جو سهم نیروگاه‌ها بوده است. در حالی که سهم فرایندها و احتراق‌های صنعتی در همان سال مجموعا کمتر از 25 درصد بوده است. این مقدار نشان‌دهنده پتانسیل بالای جذب کربن از بخش نیروگاه‌ها می‌باشد.

صنایع شیمیایی و پتروشیمی: بر اساس آمارها، صنایع پتروشیمی و شیمیایی حدود ۱۸ درصد از انتشار مستقیم صنعتی کربن‌دی‌اکسید را تشکیل می‌دهند؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۶۱۸ میلیون تن متریک کربن‌دی‌اکسید به جو رها شده است. تولید پلاستیک در سال ۲۰۱۵ منجر به انتشار معادل حدود ۲ میلیارد تن کربن‌دی‌اکسید شد. همچنین پیش‌بینی می‌شود انتشار گازهای گلخانه‌ای مرتبط با تولید و استفاده از پلاستیک تا سال ۲۰۵۰ به رقم چشمگیر 5/6 گیگاتن کربن‌دی‌اکسید معادل برسد.

دیگر منابع جذب کربن : زیست‌توده متشکل است از مواد طبیعی که در گذشته نه‌چندان دور از ضایعات، باقی‌مانده و یا زائدات موجودات زنده به‌عمل آمده باشد. زیست‌توده پس از طی فرایندهایی، تبدیل به انرژی قابل استفاده می‌گردد که آن‌را زیست‌انرژی می‌نامند. این فرایند و یا حتی فرایند سوختن زیست‌توده با انتشار کربن همراه خواهد بود. اما این کربن منتشرشده، پیش‌تر توسط گیاه و یا درختی که بقایای آن در زیست‌توده بوده، جذب‌ شده است. بنابراین کربن و آلودگی جدیدی ایجاد نمی‌شود و ترکیب این نوع از انرژی با جذب کربن می‌تواند منجر به تولید برق و انرژی کم‌کربن‌تر و پاک‌تر شود. طبق سناریو توسعه پایدار آژانس بین‌المللی انرژی، بخش قابل‎توجهی از کربن‌دی‌اکسید جذب‌شده در سال 2030 از منابع زیستی صورت خواهد گرفت و در سال 2070، این منبع، بیشترین جذب کربن را دارا خواهد بود.

در هوایی که تنفس می‌کنیم، به‌طور میانگین چیزی حدود ppm 400 کربن‌دی‌اکسید وجود دارد. جذب مستقیم کربن از هوا همانطور که از نام آن مشخص است، کربن‌دی‌اکسید موجود در هوا را جذب می‌کند. از آنجا که این سیستم کربن موجود در جو را جذب می‌کند، منطقی است که منبع تامین‌کننده انرژی آن نیز پاک باشد و کربنی مازاد در جو منتشر نکند. این تکنولوژی به‌دلیل انعطاف‌پذیری و مقیاس‌پذیری بالا، امکان استفاده در اندازه‌ها و ابعاد مختلف و در مکان‌های مختلف را دارد.  

روش‌های جذب کربن

روش‌های جذب دی‌اکسید کربن را می‌توان به‌صورت کلی به چند دسته اصلی تقسیم‌بندی کرد که هرکدام بر مبنای مکانیزم جداسازی، شرایط عملیاتی و نوع منبع انتشار تعریف می‌شوند. مهم‌ترین دسته، جذب شیمیایی است که در آن کربن‌دی‌اکسید از طریق واکنش شیمیایی با حلال‌هایی مانند آمین‌ها جذب می‌شود و به‌ویژه برای گازهای خروجی با فشار پایین و غلظت کم کربن‌دی‌اکسید، نظیر گاز دودکش نیروگاه‌ها، مناسب است. در مقابل، جذب فیزیکی مبتنی بر انحلال کربن‌دی‌اکسید در حلال‌ها تحت فشار بالا بوده و عمدتاً در فرایندهای پیشااحتراق یا جریان‌های گازی با فشار و غلظت بالاتر به کار می‌رود. جذب سطحی نیز با استفاده از جذب‌های جامدی مانند زئولیت‌ها وکربن فعال انجام می‌شود که کربن‌دی‌اکسید را بر روی سطح خود نگه می‌دارند و با تغییر فشار یا دما احیا می‌شوند. دسته دیگر، جداسازی غشایی است که بر پایه اختلاف نفوذپذیری کربن‌دی‌اکسید نسبت به سایر گازها از میان غشا عمل می‌کند و به دلیل سادگی ساختار و قابلیت مدولار شدن، مورد توجه قرار گرفته است، هرچند با محدودیت‌هایی در خلوص و ظرفیت مواجه است. در نهایت، احتراق اکسی‌سوخت به‌عنوان یک رویکرد متفاوت، با حذف نیتروژن از فرایند احتراق، جریان خروجی غنی از کربن‌دی‌اکسید تولید می‌کند که جداسازی آن را بسیار ساده‌تر می‌سازد، اما هزینه بالای تولید اکسیژن، از چالش‌های اصلی آن است.

کاربردهای کربن در صنایع مختلف

کربن‌دی‌اکسید کاربردهای گسترده‌ای در صنایع مختلف دارد و می‌تواند به جای ذخیره‌سازی صرف، به عنوان منبعی برای ارزش‌آفرینی مورد استفاده قرار گیرد. یکی از رویکردهای مدیریت کربن، ذخیره‌سازی آن در مخازن زیستی، سازندهای زیرزمینی یا اعماق اقیانوس‌ها است؛ اما رویکرد دیگر استفاده از آن در فرایندهای صنعتی، کشاورزی و سایر حوزه‌هاست تا از این ترکیب به عنوان ماده‌ای مفید بهره‌برداری شود.

در فاز گازی، کربن‌دی‌اکسید در طیف گسترده‌ای از صنایع کاربرد دارد. از مهم‌ترین این کاربردها می‌توان به تولید متانول، سوخت‌های مایع و سایر مواد شیمیایی اشاره کرد؛ به‌ویژه آنکه واکنش کربن‌دی‌اکسید با هیدروژن یکی از مسیرهای اصلی تولید متانول است. این گاز همچنین در تولید پلیمرهایی مانند پلی‌کربنات، پلیول و پلی‌یورتان به‌کار می‌رود که به دلیل استفاده در محصول نهایی و قابلیت بازیافت، از انتشار مجدد کربن‌دی‌اکسید جلوگیری می‌کنند. در صنعت کودهای شیمیایی نیز کربن‌دی‌اکسید ماده‌ای مهم برای تولید اوره از واکنش با آمونیاک است؛ اوره که عمدتاً در کشاورزی مصرف می‌شود، از مهم‌ترین کودهای نیتروژنه به شمار می‌آید. افزون بر این، کربن‌دی‌اکسید در گلخانه‌ها برای تقویت فتوسنتز و رشد گیاهان، به‌عنوان گاز محافظ در جوشکاری، در کربناته‌سازی مواد معدنی و نیز در برخی فرایندهای تصفیه آب کاربرد دارد.

 در فاز مایع و فوق‌بحرانی، کربن‌دی‌اکسید کاربردهای مهمی در صنایع مختلف، به‌ویژه صنایع غذایی، دارویی و انرژی دارد. در صنعت نوشیدنی، از آن برای تولید نوشابه‌ها، آب گازدار و برخی آب‌میوه‌های فرآوری‌شده استفاده می‌شود. کربن‌دی‌اکسید فوق‌بحرانی به دلیل ویژگی‌های خاص خود، در استخراج ترکیباتی مانند کافئین از قهوه و چای، اسانس‌ها، طعم‌دهنده‌های طبیعی و عصاره‌های گیاهی کاربرد گسترده‌ای دارد. در کپسول‌های اطفای حریق نیز معمولاً از فاز مایع آن استفاده می‌شود، زیرا ذخیره‌سازی و حمل‌ونقل را آسان‌تر می‌کند و هنگام رهاسازی، با انبساط سريع، آتش را پوشش می‌دهد. در صنایع داروسازی، این ماده به‌عنوان حلال یا ضدحلال برای ترکیبات آلی به‌کار می‌رود. همچنین یکی از کاربردهای مهم آن در ازدیاد برداشت نفت است؛ به این صورت که با تزریق به مخزن، نفت باقی‌مانده را جابه‌جا می‌کند و بخشی از آن نیز به‌طور دائمی در مخزن ذخیره می‌شود.

کربن‌دی‌اکسید جامد یا یخ خشک، در صنایع و خدمات کاربردهای مهمی دارد. یکی از مهم‌ترین موارد استفاده آن، تمیزکاری با پاشش یخ خشک است که روشی غیرساینده و بدون پسماند برای پاک‌سازی تجهیزات و سطوح به شمار می‌رود. در صنعت غذا، یخ خشک با ایجاد دمای بسیار پایین، انجماد سریع را ممکن ساخته و به حفظ کیفیت و تازگی محصولات کمک می‌کند. همچنین در حمل‌ونقل یخچالی برای نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی، داروها، واکسن‌ها، اندام‌ها و بافت‌ها کاربرد گسترده‌ای دارد. افزون بر این، در صنایع سرگرمی برای تولید مه مصنوعی و در حوزه پزشکی و آزمایشگاهی برای استریل‌سازی تجهیزات نیز استفاده می‌شود.

ذخیره‌سازی کربن

با وجود گستردگی کاربردهای کربن‌دی‌اکسید، بخش قابل توجهی از این گاز همچنان در جو رها شده و پیامدهای زیست‌محیطی قابل توجهی ایجاد می‌کند. از این رو، یکی از راهکارهای مهم برای کاهش اثرات آن، ذخیره‌سازی بلندمدت کربن‌دی‌اکسید است که معمولاً چالش‌برانگیزترین مرحله در فناوری جذب و ذخیره‌سازی کربن به شمار می‌رود. بر اساس داده‌ها، در سال ۲۰۲۱، ظرفیت نظری ذخیره‌سازی کربن‌دی‌اکسید در جهان حدود ۱۳ هزار گیگاتن برآورد شده می‌باشد. روش‌های اصلی ذخیره‌سازی کربن‌دی‌اکسید را می‌توان در سه گروه کلی شامل ذخیره‌سازی فیزیکی، شیمیایی و زیستی طبقه‌بندی کرد.

ذخیره‌سازی فیزیکی : ذخیره‌سازی فیزیکی، محبوس‌سازی کربن‌دی‌اکسید بدون تغییر ماهیت شیمیایی آن است. این روش عمدتاً در مخازن زمین‌شناختی (مانند میدان‌های تخلیه‌شده نفت و گاز و سازندهای آب‌شور عمیق) و محیط‌های اقیانوسی انجام می‌شود. ظرفیت عظیم این مخازن، پتانسیل ذخیره‌سازی انتشار صنعتی را برای قرن‌ها فراهم می‌کند. دیگر فناوری، تزریق کربن‌دی‌اکسید برای ازدیاد برداشت نفت (EOR)، می‌باشد که روشی پرکاربرد و تثبیت‌شده است. همچنین، تزریق کربن‌دی‌اکسید مایع به اعماق اقیانوس‌ها بهره‌گیری از فشار بالا برای پایداری کربن یکی دیگر از این روش‌ها می‌باشد.

ذخیره‌سازی شیمیایی : ذخیره‌سازی شیمیایی کربن‌دی‌اکسید متکی بر تبدیل این گاز به ترکیبات پایدار از طریق واکنش‌های شیمیایی است. معدنی‌سازی کربن به عنوان راهکار اصلی این حوزه، شامل واکنش کربن‌دی‌اکسید با مواد غنی از کلسیم یا منیزیم، اعم از منابع طبیعی یا پسماندهای صنعتی قلیایی نظیر سرباره فولاد و خاکستر بادی، برای تشکیل کربنات‌های ماندگار است. علاوه بر این، تثبیت کربن‌دی‌اکسید در تولید محصولات صنعتی با عمر طولانی، نظیر بتن و پلیمرها از طریق فرآیند کربنات‌سازی، ضمن کاهش ردپای کربن در این محصولات، امکان ذخیره‌سازی را نیز میسر می‌سازد. پایداری ذخیره‌سازی در چنین محصولاتی به طول عمر مفید کالا و نحوه مدیریت آن در پایان چرخه زیستی وابسته است.

ذخیره‌سازی زیستی : ذخیره‌سازی زیستی سومین مسیر مهم به شمار می‌رود و شامل فرآیندهای طبیعی جذب و تثبیت کربن‌دی‌اکسید توسط سامانه‌های زیستی است. این فرآیند از طریق فتوسنتز گیاهان، تشکیل زیست‌توده، انباشت مواد آلی در خاک و انتقال کربن به اعماق اقیانوس انجام می‌شود. خاک یکی از مهم‌ترین مخازن کربن در اکوسیستم‌های خشکی است و افزایش ذخیره کربن در آن می‌تواند علاوه بر کاهش کربن‌دی‌اکسید اتمسفری، کیفیت خاک و رشد گیاهان را نیز بهبود دهد.

آینده و نقش کربن در گذار انرژی

در گذار انرژی، مسئله اصلی تنها کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی نیست، بلکه مدیریت چرخه کربن در بخش‌های انرژی و صنعت است؛ ازاین‌رو کربن‌دی‌اکسید به عنصری کلیدی در تحلیل انتشار، توسعه فناوری‌های کربن‌زدایی و طراحی مسیرهای رسیدن به اقتصاد کم‌کربن تبدیل شده است. در این میان، فناوری‌های جذب، استفاده و ذخیره‌سازی کربن می‌توانند به‌عنوان راهکاری کوتاه‌مدت، کاهش سریع انتشار را از زیرساخت‌های موجود ممکن سازند تا زمانی که فناوری‌های کاملاً بدون کربن به بلوغ برسند. این فناوری‌ها از نظر فنی کم‌ریسک ارزیابی می‌شوند، زیرا بخش قابل توجهی از زیرساخت‌ها و مواد اولیه مورد نیاز آن‌ها پیش‌تر در صنعت به کار گرفته شده است. با این حال، سرعت بالای تحول در مسیرهای کربن‌زدایی ممکن است سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مرتبط را با خطر کم‌استفاده شدن مواجه کند. با وجود این، تداوم استفاده از سامانه‌های جذب، استفاده و ذخیره‌سازی در بخش‌هایی که جایگزین بدون کربن ندارند، نقش پشتیبان این زیرساخت‌ها در جذب مستقیم کربن از هوا و نیز امکان استفاده محدود از برخی خطوط لوله برای انتقال سیالاتی مانند هیدروژن، از جمله سناریوهای مهم برای استفاده بلندمدت از این زیرساخت‌ها به شمار می‌روند.

توسعه این فناوری‌ها افزون بر بلوغ فنی، نیازمند هم‌راستاسازی سیاست‌گذاری، چارچوب‌های حقوقی و سازوکارهای مالی است. بر این اساس، دولت‌ها باید با ابزارهایی مانند قیمت‌گذاری پایدار کربن، مشوق‌های مالی، اعتبارات مالیاتی و قراردادهای حمایتی، امکان شکل‌گیری پروژه‌های قابل تأمین مالی را فراهم کرده و در عین حال سازوکار روشنی برای تقسیم ریسک میان بازیگران مختلف ایجاد کنند. همچنین وجود مقررات شفاف و پایدار در موضوعاتی مانند مسئولیت ذخیره‌سازی بلندمدت، دسترسی اشخاص ثالث و پروژه‌های فرامرزی برای جلب اعتماد سرمایه‌گذاران ضروری است. یکپارچه‌سازی استانداردها و نظام‌های پایش، گزارش‌دهی و حسابداری کربن در سراسر زنجیره ارزش نیز به شکل‌گیری بازارهای معتبر برای محصولات کم‌انتشار کمک می‌کند. در کنار این موارد، اشتراک‌گذاری داده‌ها، همکاری زودهنگام میان دولت‌ها، توسعه‌دهندگان، بیمه‌گران و نهادهای مالی، افزایش منابع مالی توسعه‌ای برای شناسایی ظرفیت‌های ذخیره‌سازی و به رسمیت شناختن این فناوری‌ها در چارچوب‌های مالی پایدار، از الزامات مهم گسترش این حوزه است.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

کربن، تحت شرایط خاص و فشار و دمای بالا، تبدیل به الماس می‌شود. اما کربن در حالت عادی، امروزه به همان اندازه الماس ارزش پیدا کرده است. این عنصر در قلب چرخه‌های طبیعی زمین، نظام‌های انرژی و بسیاری از فرایندهای صنعتی قرار دارد و نحوه مدیریت آن به یکی از تعیین‌کننده‌ترین مسائل عصر حاضر تبدیل شده است. افزایش غلظت کربن‌دی‌اکسید در جو زمین چالشی جدی برای اقلیم جهانی ایجاد کرده، اما در عین حال پیشرفت‌های فناورانه نشان می‌دهد که می‌توان با رویکردی هوشمندانه، این چالش را به فرصتی برای تحول در نظام‌های انرژی و صنعت تبدیل کرد. در این یادداشت، سعی شد ابتدا با تشریح وضع موجود، جایگاه کنونی کربن در دنیای امروز ترسیم شود. سپس به‌طور گسترده، منابع و صنایعی که امکان جذب کربن از آنها فراهم هست معرفی و مورد بررسی قرار گرفتند. در ادامه، مختصرا روش‌های جذب کربن نام برده شد و پس از آن، روش‌های ذخیره‌سازی و کاربردهای کربن در صنعت تشریح شد. در جدول 1، دسته‌بندی مختصری از موارد بیان شده است.

بررسی منابع انتشار، روش‌های مختلف جذب، ظرفیت‌های ذخیره‌سازی و کاربردهای صنعتی کربن‌دی‌اکسید نشان می‌دهد که مدیریت کربن تنها به معنای حذف یا دفن آن نیست، بلکه شامل مجموعه‌ای از راهبردها برای کاهش انتشار، استفاده مجدد، تثبیت بلندمدت و ادغام آن در الگوهای جدید تولید و مصرف است. از این منظر، جذب، ذخیره و استفاده کربن، نه یک راه‌حل منفرد، بلکه بخشی از یک سبد جامع کربن‌زدایی است که در کنار توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، بهبود بهره‌وری انرژی، الکتریکی‌سازی و تحول در فرایندهای صنعتی معنا پیدا می‌کند. در عین حال، تحقق این چشم‌انداز صرفاً به بلوغ فناوری وابسته نیست، بلکه نیازمند شکل‌گیری هم‌زمان زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی، چارچوب‌های حقوقی و مقرراتی شفاف، استانداردهای پایش و گزارش‌دهی، سازوکارهای مالی پایدار و بازارهای معتبر برای محصولات و اعتبارات کم‌کربن است.

12:21:15 query returned open=false
12:22:25 dblclick "،" sidepanelOpen=false autoUpdate=true isAdv=false
12:22:26 dblclick "نگاهی به فناوری‌های جذب، ذخیره‌سازی و بهره‌برداری کربن و نقش آن در گذار انرژی" sidepanelOpen=false autoUpdate=true isAdv=true