دکتر حمید حسینی مدیر مسئول
کشور در حالی وارد نیمه دوم سال شده است که پس از سه جنگ شدید نظامی و
ناکامی آمریکا در به زانو درآوردن ایران، واشنگتن درصدد تشدید فشارهای اقتصادی، مسدودسازی
مسیرهای هوایی و زمینی و اجرای سیاست «طرد اقتصادی» از طریق وزارت خزانه‌داری است.
سیاستی که آثار آن به‌تدریج نمایان شده و محدودسازی مسیرهای تجاری و مصادره اموال و
دارایی‌های آشکار و پنهان ایران را نیز در بر می‌گیرد. در چنین شرایطی، روابط ایران و آمریکا همچنان میان «تفاهم» و «تقابل» در
نوسان است. از یک سو، محدودیت تردد در تنگه هرمز و افزایش قیمت انرژی، آمریکا و کشورهای
منطقه را با هزینه‌های سنگینی روبه‌رو کرده و از سوی دیگر، واشنگتن رفع محاصره دریایی
را به توافق هسته‌ای گره زده است؛ شرطی که تهران آن را نمی‌پذیرد. ایران خواهان رفع محاصره دریایی
و هوایی در برابر بازگشایی تنگه هرمز است و همزمان آمادگی خود را برای دستیابی به توافق
هسته‌ای در برابر لغو تحریم‌ها و آزادسازی منابع مالی اعلام کرده است. برخی کارشناسان
نیز معتقدند ترامپ ممکن است در ازای پیشرفت ملموس در پرونده هسته‌ای، با لغو تحریم‌ها
و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران موافقت کند. در این میان، کشورهای منطقه برای میانجیگری فعال شده‌اند و فشار ناشی از
افزایش قیمت انرژی نیز بر همه طرف‌ها سنگینی می‌کند. ازاین‌رو، هنوز نمی‌توان احتمال
گشایشی ناگهانی در روابط تهران و واشنگتن را کنار گذاشت. در سیاست، گاهی درست در نقطه
اوج تقابل، پنجره‌ای برای تفاهم گشوده می‌شود.
مؤسسه مک‌کینزی در گزارش اخیر خود، تاب‌آوری اقتصاد جهانی در برابر بحران
انرژی را بررسی کرده و معتقد است بحران سال ۲۰۲۶ تنگه هرمز، با وجود آنکه بزرگ‌ترین اختلال
اخیر در عرضه انرژی بوده، برخلاف نگرانی‌های اولیه به فروپاشی اقتصاد جهانی منجر نشده
است. بر اساس این گزارش، بخش بزرگی
از کمبود عرضه انرژی از چهار مسیر جبران شده است: حدود ۳۵ درصد از طریق خطوط
لوله جایگزین عربستان و امارات، افزایش تولید در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، برزیل
و قزاقستان، حدود ۲۰ درصد
از طریق برداشت از ذخایر راهبردی نفت در آمریکا، اروپا، ژاپن و چین و حدود ۴۵ درصد نیز از طریق
کاهش مصرف نفت و جایگزینی سایر منابع انرژی است. اکنون از دیدگاه بسیاری از کارشناسان،
تاب‌آوری به تعیین‌کننده‌ترین عامل در نبرد اقتصادی ایران و آمریکا تبدیل شده است. آمریکا با اقدامات گسترده در
تلاش است عبور نفت از تنگه هرمز را به حداکثر برساند و در این مسیر توانسته است در
برخی روزها با استفاده از روش انتقال نفت از کشتی به کشتی (Ship-to-Ship)، عبور روزانه نفت را به ۱۴ میلیون بشکه برساند
و روند افزایش قیمت‌ها را متوقف کند. با این حال، ایران در هفته اخیر موفق شده است
عبور نفت و فرآورده‌های نفتی را به‌شدت کاهش دهد.
در سوی دیگر، ایران با حمایت از انصارالله، موقعیت نیروهای همسو را در
بنادر و جزایر اطراف باب‌المندب تقویت کرده و جریان مقاومت نیز با وارد کردن ضربه به
ایستگاه پمپاژ نفت عربستان در مسیر بندر ینبع، فشار تازه‌ای بر بازار انرژی وارد کرده
است. در پی این تحولات، قیمت نفت
برنت در بازار معاملات کاغذی تا ۱۱۰ دلار
و قیمت نفت در بازار فیزیکی تا ۱۳۵ دلار
در هر بشکه افزایش یافته است. همچنین قیمت هر بشکه بنزین در فجیره امارات به ۱۴۱ دلار و گازوئیل
مرغوب به ۱۹۱ دلار
رسیده است. آسیب به خط لوله عربستان نیز صادرات نفت این کشور به اروپا از مسیر کانال
سوئز را مختل کرده و ذخایر نفت خام و فرآورده‌های نفتی اروپا را تحت فشار قرار داده
است.
مؤسسه HFI اعلام کرده است
که جریان نفت از تنگه هرمز از ۱۴ میلیون
بشکه به ۸ میلیون
بشکه در روز کاهش یافته و ممکن است طی ۱۰ روز
آینده به ۶ میلیون
بشکه برسد. با این حال، معامله‌گران هنوز حملات اخیر را موقتی ارزیابی می‌کنند و نشانه‌ای
از هراس جدی در بازار فیزیکی نفت مشاهده نمی‌شود. در چنین شرایطی، ایران برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی، مجموعه‌ای از برنامه‌ها
را در دستور کار قرار داده است. تثبیت قیمت کالاهای اساسی با آغاز اجرای طرح از تهران،
افزایش اعتبار کالابرگ برای اقشار کم‌درآمد، مداخله در بازار ارز برای جلوگیری از افزایش
نرخ آن و فعال‌سازی کریدورهای جایگزین حمل‌ونقل برای حفظ تجارت خارجی، از مهم‌ترین
این اقدامات است.
با وجود محاصره دریایی و محدودیت‌های تجاری، آمار شش‌ماهه نخست سال نشان
می‌دهد صادرات نفت خام کشور به ۱۹ میلیارد
دلار و صادرات غیرنفتی به ۲۱٫۵ میلیارد دلار رسیده است. صادرات غیرنفتی
در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته تنها ۱۹٫۴ درصد کاهش داشته و واردات کالا نیز با کاهش
۳۵ درصدی، به ۱۹ میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار رسیده
است. در کنار این آمار، بهبود شاخص مدیران خرید در بخش صنعت و کاهش نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه
نیز از دیگر تحولات اقتصادی مورد اشاره است.
در حوزه سیاسی، یکی از محورهای فشار ایران، ایجاد اختلال در صادرات کالا
و انرژی از مسیرهای راهبردی تنگه هرمز و باب‌المندب است؛ اقدامی که با هدف افزایش قیمت
انرژی و تشدید فشارهای تورمی بر اقتصاد غرب دنبال می‌شود.
افزایش تورم می‌تواند به افزایش نرخ بهره در آمریکا منجر شود؛ کشوری که
با بیش از ۴۰ تریلیون
دلار اوراق قرضه و تعهدات بدهی داخلی و خارجی روبه‌روست و افزایش نرخ بهره، هزینه‌های
مالی بیشتری را بر آن تحمیل خواهد کرد. این فشارها می‌تواند بر تصمیم آمریکا برای ادامه
جنگ تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، افزایش قیمت حامل‌های
انرژی، به‌ویژه در آمریکا، می‌تواند نارضایتی عمومی را تشدید کند و در آستانه انتخابات
ماه آینده کنگره و سنا، موقعیت سیاسی ترامپ و جمهوری‌خواهان را تحت تأثیر قرار دهد.
یکی از نگرانی‌های جدی اقتصاد ایران، تداوم محاصره دریایی و فشار بر شریان‌های
تجاری است. در صورت تشدید این محدودیت‌ها، احتمال کاهش شدید صادرات نفت و محدود شدن
منابع ارزی دولت برای تأمین کالاهای اساسی وجود دارد. در همین راستا، دولت با همکاری قوه قضاییه موفق شده است تا مردادماه امسال
۳۳ میلیارد
دلار ارز را وصول کند و بازگشت ۱۳ میلیارد
دلار دیگر از ارز صادراتی نیز در دستور کار قرار دارد.
در عین حال، صادرات کشور همچنان ادامه دارد و پیش‌بینی می‌شود حجم آن
در نیمه دوم سال افزایش یابد. برآوردهای مطرح‌شده نیز حاکی از آن است که بانک مرکزی
از ذخایر ارزی و طلای کافی برای تأمین نیازهای دو تا سه سال آینده برخوردار است و منابع
صندوق توسعه ملی نیز در صورت نیاز قابل استفاده خواهد بود.
همچنین در دولت گذشته، توافقی برای دریافت وام ۲۰ میلیارد دلاری از روسیه صورت گرفته بود که اکنون وصول یک
میلیارد دلار از آن در جریان است.
با وجود این ظرفیت‌ها، سیاست طرد اقتصادی آمریکا موضوعی جدی است و آثار
آن به‌تدریج آشکار می‌شود. محدودسازی مسیرهای تجارت خارجی، فشار بر دارایی‌های ایران
و تلاش برای مسدود کردن دسترسی کشور به منابع مالی، از جمله اقداماتی است که در دستور
کار واشنگتن قرار گرفته است.
در این راستا حفظ انسجام ملی برای عبور از بحران ضروری است. تأکید بر
حل اختلافات از طریق مذاکره، که خواست اکثریت جامعه عنوان می‌شود قابل توجه است. اکنون
ایران در مقطعی حساس قرار دارد که عبور از آن، به حفظ توان اقتصادی، مدیریت منابع ارزی،
استمرار تجارت خارجی و تقویت انسجام ملی وابسته است.
در این نبرد، تاب‌آوری به عاملی تعیین‌کننده تبدیل شده است؛ عاملی که
نه‌تنها توان کشور برای تحمل فشارهای اقتصادی، بلکه جایگاه آینده آن را در معادلات
منطقه‌ای و جهانی تحت تأثیر قرار خواهد داد.
13:12:04 dblclick "گام‌های احتمالی بعدی آمریکا و واکنش ایران؛" sidepanelOpen=false autoUpdate=true isAdv=false
13:12:09 dblclick "تاب‌آوری" sidepanelOpen=false autoUpdate=true isAdv=false
13:12:10 dblclick "نبرد تاب‌آوری در اقتصاد انرژی" sidepanelOpen=false autoUpdate=true isAdv=false