بررسی کاهش قیمت بنزین و گازوئیل در پاکستان، مالزی، فرانسه، لهستان و آمریکا؛ چگونه دولت‌ها با ذخایر راهبردی، کاهش مالیات، یارانه و سازوکار قیمت‌گذاری از فشار بحران انرژی کاستند؟
به گزارش میزنفت، در حالی که جنگ ایران همچنان بر تجارت جهانی انرژی سایه انداخته، اتفاقی ظاهراً متناقض در بازار سوخت رخ داده است. در پاکستان قیمت بنزین طی کمتر از دو هفته نزدیک به ۱۱ درصد پایین آمده، مالزی برای دومین هفته متوالی نرخ چند فرآورده نفتی را کاهش داده و فروشگاه‌های بزرگ فرانسه با استفاده از ذخایر راهبردی، گازوئیل ارزان‌تری عرضه می‌کنند. در لهستان کاهش مالیات به افت محسوس قیمت سوخت کمک کرده و در آمریکا نیز بنزین دوباره به زیر چهار دلار برای هر گالن رسیده است.
اما آیا این کشورها واقعاً راهی برای ارزان کردن انرژی پیدا کرده‌اند یا فقط بخشی از هزینه را از مصرف‌کننده به بودجه دولت منتقل کرده‌اند؟ پاسخ یکسان نیست. بررسی میزنفت نشان می‌دهد پشت کاهش قیمت سوخت دست‌کم سه سازوکار متفاوت وجود دارد: افت قیمت عمده‌فروشی در بازار جهانی، مداخله مالی دولت و عرضه ذخایری که پیش‌تر با هزینه کمتری خریداری شده‌اند.
این تفاوت مهم است؛ زیرا پایین آمدن قیمت روی تابلوی جایگاه سوخت الزاماً به معنای کاهش هزینه واقعی تأمین آن نیست.
چرا جنگ ادامه دارد اما قیمت‌ها پایین می‌آیند؟
در ماه‌های گذشته، هر بار که خطر تشدید جنگ یا اختلال در تنگه هرمز افزایش یافت، بازار جهانی نفت و فرآورده‌ها با موج تازه‌ای از نگرانی روبه‌رو شد. اما اکنون بخشی از این فشار کاهش یافته است.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ۱۳ نوامبر اعلام کرد عرضه جهانی نفت در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۶ احتمالاً به‌طور متوسط روزانه حدود ۱.۷ میلیون بشکه بیشتر از تقاضا خواهد بود. علت اصلی، بازیابی سریع‌تر صادرات نفت خلیج فارس در مقایسه با تقاضای جهانی است.
افت نفت دریای شمال از اوج اوایل اکتبر تا زمان گزارشمازاد عرضه یک پیش‌بینی است، نه تضمین ارزانی پایدار سوخت. این تحول به معنای پایان بحران نیست. همان گزارش نشان می‌دهد قیمت گازوئیل در اروپا، با وجود افت ۱۱ درصدی نسبت به اوج اخیر، همچنان حدود ۷۷ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد.
بنابراین بازار با دو واقعیت هم‌زمان روبه‌رو است: نفت خام نسبت به اوج بحران ارزان‌تر شده، اما کمبود ظرفیت پالایش، هزینه بیمه و حمل‌ونقل و محدودیت عرضه فرآورده‌ها همچنان قیمت سوخت را بالا نگه داشته‌اند.
همین شکاف توضیح می‌دهد چرا بعضی کشورها توانسته‌اند قیمت جایگاه‌ها را کاهش دهند، در حالی که برخی دیگر هنوز با گازوئیل گران و کمبود عرضه مواجه‌اند.
پاکستان: کاهش نزدیک به ۱۱ درصدی بنزین در یازده روز
یکی از تازه‌ترین نمونه‌ها پاکستان است؛ کشوری که از نظر هزینه واردات انرژی و فشار بر قدرت خرید خانوارها، در برابر نوسان قیمت نفت آسیب‌پذیر است.
بر اساس گزارش ۱۱ نوامبر عرب‌نیوز، دولت پاکستان پس از یک کاهش تازه هشت‌روپیه‌ای، قیمت بنزین را به ۳۳۸ روپیه در هر لیتر رساند. از ۳۱ اکتبر تا ۱۱ نوامبر، قیمت بنزین در مجموع ۳۹.۹۱ روپیه کاهش یافت؛ یعنی حدود ۱۰.۶ درصد. قیمت گازوئیل پرسرعت نیز در همین دوره با کاهش ۳۱.۹۶ روپیه‌ای به ۳۷۱ روپیه در هر لیتر رسید؛ افتی نزدیک به هشت درصد.
اما پاکستان چگونه به این کاهش رسید؟
مهم‌ترین عامل گزارش‌شده، افت قیمت جهانی نفت و تعدیل نرخ‌ها در سازوکار قیمت‌گذاری داخلی بود. دولت پاکستان قیمت فرآورده‌ها را به‌صورت دوره‌ای بازنگری می‌کند و تغییرات بازار جهانی می‌تواند با فاصله زمانی به قیمت‌های اعلام‌شده منتقل شود.
در نتیجه، برخلاف فرانسه که از ذخایر راهبردی استفاده کرد، کاهش اخیر پاکستان عمدتاً از مسیر تعدیل قیمت رسمی در واکنش به بازار رخ داد.
با این حال، این کاهش به معنای پایان بحران انرژی پاکستان نیست. رویترز سوم نوامبر گزارش داد بسته شدن دو گذرگاه مرزی با ایران، واردات گاز مایع را مختل کرده و قیمت سیلندر ۱۲ کیلوگرمی LPG را به‌شدت بالا برده است. این تناقض اهمیت زیادی دارد: ممکن است بنزین یک کشور ارزان شود، اما گاز مصرفی بخش دیگری از جامعه همچنان گران‌تر شود.
مالزی: دو هفته کاهش قیمت، بدون حذف حمایت از مردم
مالزی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های ترکیب قیمت‌گذاری مبتنی بر بازار و یارانه هدفمند است. وزارت دارایی این کشور در ۱۱ نوامبر اعلام کرد برای دوره ۱۲ تا ۱۸ نوامبر، قیمت بنزین RON97 از ۴.۷۰ به ۴.۲۰ رینگیت و بنزین RON95 بدون یارانه از ۴.۲۷ به ۳.۸۷ رینگیت کاهش می‌یابد. قیمت گازوئیل بدون یارانه نیز از ۵.۱۲ به ۴.۸۷ رینگیت رسید.MOFاین دومین هفته متوالی کاهش قیمت بود. وزارت دارایی مالزی پیش‌تر برای دوره پنجم تا یازدهم نوامبر نیز قیمت بنزین و گازوئیل بدون یارانه را کاهش داده بود.
گازوئیل بدون یارانه ۵.۲۷ ۴.۸۷واحد: رینگیت به ازای هر لیتر. قیمت‌های جدید برای دوره ۱۲ تا ۱۸ نوامبر اعلام شده‌اند.کاهش تجمعی در این دو هفته برای RON97 حدود ۱۴.۳ درصد، برای RON95 بدون یارانه حدود ۱۲.۴ درصد و برای گازوئیل بدون یارانه حدود ۷.۶ درصد بوده است.
اما نکته مهم‌تر، قیمت سوخت یارانه‌ای است. در حالی که قیمت‌های آزاد کاهش یافتند، شهروندان واجد شرایط مالزی همچنان می‌توانستند بنزین RON95 را با قیمت ثابت ۱.۹۹ رینگیت و گازوئیل را با قیمت ۲.۱۰ رینگیت دریافت کنند.
وزارت دارایی اعلام کرد در دوره جدید، دولت برای هر لیتر بنزین مشمول حدود ۱.۸۸ رینگیت یارانه پرداخت می‌کند. این رقم تقریباً معادل ۴۹ درصد قیمت بدون یارانه است. چارچوب‌های فلزی-آلی مالزی به این ترتیب دو سیاست را هم‌زمان اجرا کرده است: اجازه داده کاهش قیمت جهانی به نرخ سوخت بدون یارانه منتقل شود و در عین حال، از مصرف‌کنندگان واجد شرایط در برابر نوسان بازار حمایت کرده است. با این وجود، این حمایت رایگان نیست. بخشی از اختلاف قیمت را بودجه عمومی می‌پردازد.
درس مالزی: سازوکار شفاف بازنگری هفتگی می‌تواند کاهش قیمت جهانی را سریع‌تر به مصرف‌کننده منتقل کند، اما حفظ قیمت حمایتی همچنان هزینه مالی دارد.
فرانسه: گازوئیل ارزان‌تر از ذخایری که پیش از جنگ خریداری شده بود
فرانسه برخلاف پاکستان و مالزی، برای کاهش فشار قیمت گازوئیل به یکی از ابزارهای اضطراری دولت متوسل شد: ذخایر راهبردی. دولت فرانسه در اکتبر تصمیم گرفت ۱۰ میلیون بشکه گازوئیل از ذخایر راهبردی را وارد بازار کند. این ذخایر در زمانی خریداری شده بودند که قیمت سوخت پایین‌تر بود.
بر اساس گزارش رویترز در ۲۷ اکتبر، دولت سازوکاری طراحی کرد که در آن عرضه‌کنندگان بتوانند سوخت ذخیره‌شده را با شرایطی متفاوت از قیمت روز بازار دریافت کنند و برخلاف برخی ترتیبات قبلی، ملزم به جایگزینی فوری همان مقدار سوخت نباشند.
یورونیوز اول نوامبر گزارش داد که شرکت توتال‌انرژیز قیمت گازوئیل در جایگاه‌های دسترسی را به حدود ۲.۱۵ یورو در هر لیتر رسانده بود؛ در حالی که میانگین قیمت گازوئیل فرانسه در ۳۱ اکتبر حدود ۲.۳۷ یورو بود.
هم‌زمان، فروشگاه‌های زنجیره‌ای ای. لکلرک و کوپراتیو یو تخفیف ۲۱ سنتی به ازای هر لیتر گازوئیل اعلام کردند.
رسانه SWOI فرانسه نمونه قیمت‌ها در پایان اکتبرمیانگین گازوئیل کشور۲.۳۷ یوروهر لیتر.
این ارقام مربوط به شبکه‌های فروش و تاریخ مشخص‌اند؛ قیمت ۲.۱۵ یورو میانگین کل فرانسه نیست.فرانسه با این اقدام یک مزیت کوتاه‌مدت ایجاد کرد: عرضه سوختی که در گذشته ارزان‌تر خریداری شده بود، به کاهش قیمت فروش کمک کرد.
اما این سیاست یک محدودیت روشن دارد. ذخایر راهبردی پایان‌پذیرند و در آینده باید دوباره تکمیل شوند؛ احتمالاً با قیمت‌هایی متفاوت از هزینه خرید اولیه.
آژانس بین‌المللی انرژی در تازه‌ترین برنامه آزادسازی ذخایر اعلام کرده است حدود ۱۵ میلیون بشکه گازوئیل از ذخایر اضطراری کشورهای عضو تا فوریه ۲۰۲۷ وارد بازار خواهد شد که بخش عمده آن به ذخایر فرانسه و آلمان مربوط است.
درس فرانسه: ذخایر راهبردی می‌توانند در کوتاه‌مدت قیمت و کمبود عرضه را تعدیل کنند، اما جایگزین بازگشت پایدار صادرات فرآورده‌های نفتی نیستند.
لهستان: کاهش قیمت سوخت با دستکاری مالیات، نه تولید نفت
لهستان نمونه دیگری از مداخله دولت است؛ اما نه از مسیر ذخایر راهبردی. در اکتبر ۲۰۲۶، سیاست‌های مالیاتی و محدودیت قیمت سوخت به کاهش نرخ پرداختی مصرف‌کنندگان کمک کردند.
طبق گزارش تحقیقاتی گروه سرمایه‌گذاری اشمور ، قیمت سوخت لهستان در اکتبر نسبت به سپتامبر ۹.۷ درصد کاهش ماهانه داشت. این کاهش یکی از عوامل افت شاخص قیمت مصرف‌کننده بود. رویترز نیز در دوم اکتبر گزارش داد برنامه سقف قیمت سوخت لهستان می‌تواند فشار تورمی را کاهش دهد. تحلیلگران بانک هزاره برآورد کرده بودند این سیاست ممکن است حدود ۰.۶ تا ۰.۷ واحد درصد از نرخ تورم اکتبر بکاهد.
هزینه برنامه سه‌ماهه حدود ۵ میلیارد زلوتی برآورد شده بود و دولت قصد داشت آن را با درآمد مالیات بر سودهای غیرعادی شرکت‌های انرژی جبران کند.
تفاوت لهستان با مالزی و پاکستان مهم است. در پاکستان و مالزی، کاهش قیمت جهانی و منطقه‌ای به کاهش نرخ داخلی کمک کرد. در لهستان، تصمیم مالیاتی دولت نقش مشخصی در پایین آوردن قیمت پرداختی مصرف‌کننده داشت.
اما مالیات کمتر، درآمد دولت را نیز کاهش می‌دهد؛ مگر اینکه منابع جایگزین واقعاً محقق شوند. اگر درآمد مالیات بر سودهای غیرعادی کمتر از انتظار باشد، دولت باید هزینه این حمایت را از محل دیگری تأمین کند.
درس لهستان: دولت می‌تواند حتی بدون تغییر قیمت جهانی نفت، قیمت نهایی سوخت را با کاهش مالیات پایین بیاورد؛ اما این سیاست هزینه بودجه‌ای دارد.
آمریکا: بنزین ارزان‌تر شد، ولی گازوئیل همچنان گران ماند
در آمریکا، کاهش اخیر قیمت بنزین بیشتر به تغییر شرایط بازار مربوط بوده است تا یک برنامه مستقیم یارانه‌ای برای جایگاه‌ها. بر اساس داده‌های منتشرشده در ۱۳ نوامبر، متوسط قیمت بنزین آمریکا در ۱۲ نوامبر به حدود ۳.۹۱ دلار برای هر گالن رسید؛ حدود ۴۵ سنت کمتر از یک ماه قبل.
در مقابل، گازوئیل با وجود کاهش از اوج خود، همچنان حدود ۶.۱۰ دلار برای هر گالن قیمت داشت. این اختلاف، یک نکته اساسی را آشکار می‌کند: کاهش قیمت نفت خام الزاماً به کاهش هم‌اندازه بنزین و گازوئیل منجر نمی‌شود.
گازوئیل به ظرفیت پالایش، موجودی فرآورده‌ها و تقاضای بخش حمل‌ونقل وابستگی زیادی دارد. در شرایطی که صادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه هنوز به‌طور کامل احیا نشده، فشار بر بازار گازوئیل بیشتر باقی مانده است.
دولت ترامپ در ۱۳ نوامبر معافیت موقت از محدودیت‌های قانون کشتیرانی جونز را برای ۹۰ روز دیگر تمدید کرد. این اقدام امکان استفاده از کشتی‌های خارجی برای حمل برخی محموله‌ها میان بنادر آمریکا را فراهم می‌کند و با هدف کاهش گلوگاه‌های حمل‌ونقل انجام شده است. اما نباید کاهش اخیر بنزین را نتیجه قطعی این تمدید دانست؛ زیرا کاهش قیمت پیش از تصمیم ۱۳ نوامبر آغاز شده بود.
درس آمریکا: بهبود عرضه و حمل‌ونقل می‌تواند به کاهش قیمت کمک کند، اما بازار بنزین و گازوئیل لزوماً هم‌زمان و با یک سرعت واکنش نشان نمی‌دهند.
سه راه برای ارزان کردن سوخت، کدام واقعاً پایدار است؟
۱. انتقال کاهش قیمت جهانی به مصرف‌کننده.
نمونه: پاکستان و مالزی. وقتی نفت خام و فرآورده‌ها در بازارهای جهانی ارزان‌تر می‌شوند، دولت یا شرکت‌های فروش می‌توانند قیمت داخلی را کاهش دهند. این روش در صورت وجود رقابت و سازوکار قیمت‌گذاری شفاف، فشار بودجه‌ای کمتری دارد؛ اما با افزایش دوباره قیمت جهانی، نرخ داخلی نیز ممکن است بالا برود.
۲. کاهش مالیات یا پرداخت یارانه
نمونه: لهستان و حمایت هدفمند مالزی. این روش می‌تواند حتی در بازار گران جهانی، قیمت پرداختی مصرف‌کننده را کاهش دهد یا ثابت نگه دارد. در مقابل، دولت باید از درآمد مالیاتی صرف‌نظر کند یا هزینه یارانه را بپردازد.
۳. آزادسازی ذخایر راهبردی
نمونه: فرانسه. عرضه ذخایر می‌تواند کمبود موقت را کاهش دهد و به فروشندگان امکان تخفیف بدهد. اما ذخایر محدودند و باید در آینده جایگزین شوند.
آیا مردم واقعاً کمتر هزینه می‌کنند یا دولت به‌جای آن‌ها پول می‌دهد؟
برای پاسخ، باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: کاهش قیمت مصرف‌کننده و کاهش هزینه اقتصادی تأمین سوخت. در پاکستان، بخشی از کاهش قیمت به افت هزینه جهانی مرتبط است. در مالزی، نرخ سوخت بدون یارانه پایین آمده، اما دولت همچنان برای مصرف‌کنندگان واجد شرایط یارانه می‌پردازد. در فرانسه، استفاده از ذخایر پیشین هزینه فوری عرضه را کاهش داده، ولی موضوع جایگزینی ذخایر همچنان باقی است. در لهستان، دولت از بخشی از درآمد مالیاتی صرف‌نظر کرده است.
بنابراین، پایین آمدن قیمت در جایگاه‌ها همیشه به معنای آن نیست که سوخت برای کل اقتصاد ارزان‌تر تمام شده است. بانک جهانی نیز در گزارش اکتبر ۲۰۲۶ تأکید کرده که یارانه‌های انرژی می‌توانند افزایش قیمت خرده‌فروشی بنزین را محدود کنند، اما اثر آن‌ها بر تورم عمومی به‌مراتب پیچیده‌تر است.
در میان ۵۸ اقتصاد نوظهور و درحال‌توسعه بررسی‌شده، ۳۹ کشور دست‌کم یک حمایت یارانه‌ای تازه در واکنش به اختلال عرضه انرژی ارائه کرده بودند. این آمار نشان می‌دهد مداخله دولت‌ها در بحران انرژی گسترده بوده است؛ ولی به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام این مداخلات از نظر اقتصادی موفق بوده‌اند.
آیا این تجربه‌ها برای ایران کاربرد دارند؟
برای ایران، مهم‌ترین درس این کشورها لزوماً کاهش فوری قیمت بنزین نیست؛ زیرا ساختار قیمت‌گذاری، یارانه، نرخ ارز و هزینه تأمین سوخت ایران با کشورهای مورد بررسی تفاوت دارد. با این حال، چند پرسش سیاستی از این مقایسه به دست می‌آید.
نخست اینکه آیا تغییر هزینه واقعی تأمین سوخت در ایران با شفافیت کافی اندازه‌گیری و منتشر می‌شود؟ دوم اینکه حمایت از مصرف‌کننده باید از طریق قیمت یکسان برای همه انجام شود یا با سازوکاری هدفمندتر؟ و سوم اینکه در شرایط بحران، منابع مالی حمایت از مصرف‌کنندگان چگونه تأمین و گزارش می‌شود؟
تجربه مالزی نشان می‌دهد می‌توان میان قیمت آزاد و قیمت حمایتی تفکیک ایجاد کرد. تجربه لهستان یادآوری می‌کند که کاهش مالیات بدون منابع جایگزین، فشار بودجه‌ای دارد. تجربه فرانسه نیز نشان می‌دهد ذخایر راهبردی برای مدیریت شوک‌های کوتاه‌مدت اهمیت دارند. اما هیچ‌یک از این مدل‌ها بدون محاسبه هزینه، ظرفیت اجرایی و آثار توزیعی، نسخه آماده‌ای برای ایران نیستند.
جنگ ادامه دارد، اما بازار سوخت یکدست حرکت نمی‌کند
در میانه جنگ ایران، برخی کشورها موفق شده‌اند قیمت بنزین یا گازوئیل را کاهش دهند. اما این کاهش‌ها از یک مسیر مشترک به دست نیامده است. پاکستان و مالزی از تعدیل قیمت‌های جهانی بهره برده‌اند. فرانسه با ذخایر راهبردی به بازار گازوئیل کمک کرده است. لهستان از ابزار مالیات و سقف قیمت استفاده کرده و آمریکا از کاهش نسبی فشار بازار بهره‌مند شده است.
با این حال، قیمت‌های جهانی هنوز به وضعیت پیش از جنگ بازنگشته‌اند. به‌ویژه بازار گازوئیل همچنان با محدودیت عرضه فرآورده، هزینه بالای حمل‌ونقل و ریسک اختلال در مسیرهای تجاری مواجه است.
نتیجه مهم این است: ادامه جنگ لزوماً به معنای افزایش مداوم قیمت سوخت در همه کشورها نیست؛ همان‌طور که کاهش قیمت در چند کشور نیز به معنای پایان بحران جهانی انرژی نیست.
پرسش تعیین‌کننده برای ماه‌های آینده این خواهد بود که کدام کشورها توانسته‌اند هزینه واقعی تأمین انرژی را کاهش دهند و کدام‌یک فقط با استفاده از بودجه و ذخایر، زمان بیشتری برای عبور از بحران خریده‌اند.