با بازگشت نفت خلیج فارس به بازار و افزایش عرضه جهانی، قیمت نفت خام دریای شمال در حدود پنج هفته ۴۳ دلار افت کرد. با این حال، بخش مهمی از افزایش ذخایر جهانی مربوط به نفت روی آب است و ذخایر خشکی همچنان پایین ماندهاند. این گزارش توضیح میدهد چرا حتی با بازگشت مازاد عرضه، نفت تحویل نزدیک میتواند گرانتر از نفت تحویل چند ماه بعد معامله شود و بازار در چه شرایطی از بکواردیشن به کنتانگو میرسد.
به گزارش میز نفت، بازار جهانی نفت با وضعیتی متفاوت از ماههای نخست جنگ روبهرو شده است. قیمتها بهشدت کاهش یافتهاند، صادرات نفت خاورمیانه افزایش یافته و آژانس بینالمللی انرژی از بازگشت مازاد عرضه خبر میدهد. بااینحال، در بازار معاملات آتی، نفت با تحویل نزدیک همچنان میتواند گرانتر از نفت با تحویل چند ماه بعد باشد. این وضعیت که «بکواردیشن» (Backwardation) نام دارد، پرسش مهمی ایجاد میکند: وقتی نفت در بازار فراوانتر شده، چرا تحویل زودتر آن هنوز ارزش بیشتری دارد؟
وقتی نفت امروز گرانتر از فرداست
در بازار نفت، قیمت قراردادهای تحویل در ماههای مختلف یکسان نیست. فرض کنید یک پالایشگاه قصد خرید یک میلیون بشکه نفت دارد. قیمت هر بشکه برای تحویل ماه آینده ۹۵ دلار است، اما همان نفت برای تحویل شش ماه بعد ۸۵ دلار معامله میشود.
این اختلاف ۱۰ دلاری نشان میدهد نفت با تحویل نزدیک گرانتر است؛ وضعیتی که در بازارهای جهانی بکواردیشن نامیده میشود.
بکواردیشن معمولاً زمانی تقویت میشود که دسترسی فوری به نفت دشوار باشد. برای مثال، هنگام اختلال در صادرات خاورمیانه، پالایشگاههایی که به خوراک نیاز دارند ممکن است برای دریافت سریعتر محمولهها قیمت بیشتری بپردازند.
البته بکواردیشن الزاماً به معنای کمبود قطعی نفت نیست. هزینه نگهداری، تأمین مالی و ارزش دسترسی فوری به نفت نیز بر اختلاف قیمت قراردادها تأثیر میگذارد.
کنتانگو؛ روی دیگر بازار نفت
حالت مقابل بکواردیشن، «کنتانگو» (Contango) نام دارد.فرض کنید نفت برای تحویل ماه آینده ۸۵ دلار و برای تحویل شش ماه بعد ۹۰ دلار قیمتگذاری شود. در این حالت، قرارداد تحویل آینده گرانتر است.کنتانگو میتواند زمانی شکل بگیرد که نفت کافی برای تحویل فوری وجود داشته باشد و خریداران برای تأمین نیاز فعلی خود تحت فشار نباشند.
در چنین شرایطی، نگهداری نفت در مخازن و فروش آن برای تحویل آینده ممکن است صرفه اقتصادی پیدا کند؛ البته به شرط آنکه اختلاف قیمت، هزینه انبارداری، بیمه و تأمین مالی را پوشش دهد.
بنابراین، بکواردیشن معمولاً با محدودیت نسبی عرضه فوری و کنتانگو با عرضه فراوانتر ارتباط دارد، اما هیچکدام بهتنهایی وضعیت عرضه و تقاضای جهانی را اثبات نمیکنند.
تولید نفت جهان افزایش یافت
اهمیت این دو مفهوم زمانی روشن میشود که به تازهترین گزارش آژانس بینالمللی انرژی نگاه کنیم.
این نهاد در گزارش ۲۲ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد تولید جهانی نفت در مهرماه با افزایش روزانه ۲.۳ میلیون بشکه به ۱۰۵.۴ میلیون بشکه رسیده است.
تولید جهانی نسبت به مردادماه نیز روزانه ۵.۳ میلیون بشکه افزایش یافته؛ رشدی که بخش مهمی از آن به بازگشت صادرات نفت خاورمیانه مربوط میشود.
در مقابل، آژانس میانگین تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را حدود ۱۰۲.۳ میلیون بشکه در روز پیشبینی کرده است.البته مقایسه تولید یک ماه با میانگین تقاضای سالانه، معیار دقیقی برای محاسبه مازاد عرضه نیست. اهمیت گزارش آژانس در این است که از پیشیگرفتن عرضه بر تقاضا در سهماهه پایانی سال خبر میدهد.
بازگشت نفت خلیج فارس به بازار
یکی از مهمترین عوامل تغییر وضعیت بازار، افزایش صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس است. در ماههای نخست جنگ، اختلال در تردد نفتکشها و محدودیت صادرات، نگرانی شدیدی درباره کمبود نفت ایجاد کرده بود. اما طبق گزارش آژانس، صادرات نفت خام کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهاستثنای عمان، در مهرماه به روزانه ۱۵ میلیون بشکه رسید؛ معادل ۸۲ درصد سطح پیش از جنگ.
این بازگشت نشان میدهد بخش بزرگی از نفتی که بازار نگران ازدسترفتن آن بود، دوباره وارد جریان تجارت جهانی شده است. افزایش صادرات منطقه، همراه با رشد تولید جهانی، فشار ناشی از نگرانی درباره کمبود نفت را کاهش داده است.
سقوط ۴۳ دلاری قیمت نفت
تغییر وضعیت عرضه در قیمتها نیز منعکس شده است.قیمت شاخص فیزیکی نفت خام دریای شمال که در ۱۶ مهر به حدود ۱۳۶ دلار رسیده بود، تا ۲۲ آبان به محدوده ۹۳ دلار کاهش یافت.
این یعنی سقوط ۴۳ دلاری، معادل نزدیک به ۳۲ درصد، در حدود پنج هفته.همزمان، ذخایر مشاهدهشده نفت جهان در مهرماه ۵۲ میلیون بشکه افزایش یافت. بااینحال، بخش مهمی از افزایش موجودی مربوط به نفت روی آب بود و ذخایر خشکی همچنان در سطوح پایینی قرار داشت.
این تفاوت توضیح میدهد چرا افزایش عرضه جهانی الزاماً به معنای فراوانی نفت قابلتحویل در تمام مناطق نیست.
آیا بکواردیشن به پایان میرسد؟
برای پاسخ، یک مثال ساده کافی است. فرض کنید نفت تحویل ماه آینده ۹۵ دلار و قرارداد ششماهه ۸۵ دلار باشد. بازار در وضعیت بکواردیشن قرار دارد و اختلاف قیمت ۱۰ دلار است. اگر افزایش عرضه باعث شود قیمت قرارداد نزدیک به ۹۰ دلار کاهش یابد، اختلاف به پنج دلار میرسد. بازار همچنان بکواردیشن است، اما شدت آن کاهش یافته است.
اگر قیمت قرارداد نزدیک به ۸۳ دلار برسد و قرارداد ششماهه ۸۵ دلار باقی بماند، ساختار بازار به کنتانگو تغییر میکند. این اعداد فرضی هستند، اما سازوکار تغییر وضعیت بازار را نشان میدهند.
نکته مهم این است که سقوط قیمت نفت الزاماً به معنای پایان بکواردیشن نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تغییر فاصله قیمت قراردادهای نزدیک و دور است.
افزایش تولید، بازگشت صادرات خاورمیانه و رشد ذخایر میتواند این فاصله را کاهش دهد. بااینحال، برای اثبات ورود بازار به کنتانگو باید قیمت واقعی قراردادهای سررسید مختلف بررسی شود.
مازاد عرضه چه اثری بر قیمت دارد؟
آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۷ به میانگین روزانه ۱۰۸.۱ میلیون بشکه برسد. در صورت تحقق این پیشبینی و رشد محدودتر تقاضا، احتمال تداوم مازاد عرضه افزایش مییابد.چنین شرایطی میتواند قیمت قراردادهای تحویل نزدیک را نسبت به قراردادهای دورتر تحت فشار قرار دهد و زمینه تضعیف بکواردیشن را فراهم کند.
بااینحال، اختلال در صادرات، هزینه حملونقل و محدودیت دسترسی فوری به نفت همچنان میتوانند مانع تغییر سریع ساختار بازار شوند.
بازار نفت اکنون از نگرانی درباره کمبود شدید عرضه به سمت نگرانی درباره مازاد عرضه حرکت میکند. اما تا زمانی که دسترسی فوری به نفت در برخی مناطق محدود باشد، بکواردیشن نیز میتواند ادامه پیدا کند.
این همان تفاوت مهمی است که نشان میدهد کاهش قیمت نفت و تغییر ساختار معاملات آتی، دو اتفاق مرتبط اما متفاوت هستند.